Lal ngai lo, lal ṭha si (Part-I)
Mizo ṭawng upa pakhatah chuan, "Lal ngai lo lal a nâ, an lal a khà" tih a awm a. Mizote hi tlang hrang hranga inbâwkin, lal rorelna hnuaiah kan khawsa ṭhin a. Lal ve ngai lo lal neih chu an lal a nâin, a kha viau ṭhin ni awm tak a ni. He ṭawngkam hi vawiin thleng pawhin a la dik thui viau awm e, kawng ṭhenkhatah chuan. Kan hnathawhna leh ni tin eizawnnaah te pawh hotu ve ngai lo, hotu ṭhang lo han hrawn thut chu lal tina takte pawh kan tawng fo awm e.
Tuna Mizoram sawrkar kan hrawn mek hi lal ve ngai lo party an ni a. Chung kan aiawha roreltu zingah pawh ni dang sawrkar kal taah chuan MLA la ni ve ngai lote hi chu minister nih phakte pawh a har viau ṭhin. Tun ZPM sawrkara minister zingah, minister la ni ve ngai miah lo chu sawi loh, vawi khat MLA nihnaa minister chanvo pawimawh tak CM-in a chelhtir, an hna chanpual an enkawl dan hi i han thlir thuak thuak teh ang. An lal a na viau nge, lal ngai si lo, lal ṭhang deuhte aiin an lal dan hi mipui tan a ṭha zawk? Asei tham deuh avangin minister pahnih chauh, chu pawh an department chan zawng zawng hrût lovin, a pawimawh zual chauh i’n en thuak thuak teh ang.
Charisma aiah dikna duh mi Home Minister
Mahnia inrelbawlna hran UT 1972 kan neih tirh lamah tih loh chuan Home Minister dinhmun hi party-ah pawh senior, MLA pawh ṭum tam lo tling tawhte pek an ni deuh zel a. State tinah hian CM dawttu, an thachang dawltute hian he dinhmun hi an luah châwk. Tun ṭuma Mizoram Home Minister Pu K. Sapdanga erawh MLA tlin vawi khatna a ni thung. Ani hi pawn lam lan danah chuan pa ngaihnatawm, mite hîp theihna leh nel zawk tak, ngaihnatawm tak, ‘charisma’ an tih ang chi nei lem lo, pate fel fek fawk tak niin a hriat.
Home department a chan ni hmasa ber aṭanga Lengpui Airport-a VIP bik lirthei tlan luhna tibo nghaltu kha a ni a. Aikal lak chungchangah nasa takin hma a rawn la nghal a, a rah chhuah chu kan hmu mek. Tun hma lama dan a nih lohna pawh hre tawh mang lo khawpa kan lo hman uar leh, a ṭhen laiah phei chuan hnathawk thiam leh taima zawk hna pekna ang deuhthaw hiala kan lo ngaih tawhna aikal lak chungchangah kan rilru puthmang a thlak danglam thawk thei ringawt pawh hi a ropui hle.
Kuhva tawlhruk a reh duak
Kuhva tawlhruk chungchangah sawrkar hmasa kal dan kha chu kan la hre vek a. Khatihlaia Home Minister kha chuan Assembly House-ah meuh, "Mit kan siai san" tiin dan lova kuhva tawlhruk aṭang khan GST lain, ngampa takin an tawlh a nih kha. Khatihlaia Home Minister mimal ngaihdan pawh ni lovin, sawrkar lai party MNF-te ṭha tih dan a nih a rinawm ber. Check gate leh kalkawngah te thamna inang tlang (uniform) ang reng takin pawisa chawi zat bitukte a awm thluah a, ṭhenkhat phei chuan sawrkar aṭanga an hlawh aiin sum an hmuh hnem phah nghe nghe a nih kha.
Vairengte–Silchar lam zin ṭhin chuan kan la hria ang chu, dan lova kuhva tawlh Vairengte dai kudama lut leh chhuak tur truck lian kawng sira ding khan rei tak tak highway traffic kha a ti-jam thei hial a nih kha. Khatihlaia Vairengte dai kuhva kudam chhinchhiah theih chin ringawt pawh 66 lai zu awm a. Sawrkar khan smuggler-te hnen aṭangin GST a lak miau avangin kuhva smuggler ho khan anmahni kuhva phurtu truck list (memo) hrang siamin, check gate-ah khan ualau takin an pe mai ṭhin. Khatia ualau taka an kalpui avang khan sawrkar hmasa hunah khan kuhva tawlhru Vairengte police gate-a man, case nei sawi tham pawh a awm lo reng a ni. Tunah chuan khang kha 100%-in a tawp ta ṭhap chu kan ti chiah lo nâin, kudam zawng zawngte kha a bo zo ta.
Operation Jericho leh CYMA hmalakna chhuanawm
Home department leh Excise te, CYMA te ṭangkawpin ruihlo do beihpui nikumSept. ni 1, 2025 atangin an thlak tak tak a. Operation Jericho-ah hian khawchhak tlangdung hmun 13-ah beihpui thlakin, mi tam tak ruihhlo kaihnawihah man an ni tawh. Police awm miah lohna khaw 13-ah police dahin, tlawmngai pawl lian ber CYMA leh sawrkar thawh dunna hian rah ṭha a chhuah zelin a rinawm.
Operation Trident pawh Mizoram Police-te chauh hmalakna ni lo mah se, he thil avanga tun hnaiah ED lamte’n ruihhlo sum lêng vel vaibelchhe tam tak an han man chhuak thei hi a ropui hle. CYMA, zirlai pawl te pawhin Home Minister chungah lawmthu an sawi hial a nih kha. Tunah pawh tlawmngai pawlte nen a thawh dunna rah chhuah Krismas leh kumthar vuakveta dan ṭangkai tak tur 'The Mizoram Regulation of Fireworks Act, 2026' chu chawlkar hmasa maiah an han peih leh ta a ni.
Hna lak dan dik
Tun hnaiah Police MRP 150 leh MAP 200, a vaiin mi 350 lak a ni leh dawn a, Home Guard mi 94 nen. Kum kal ta lama police lakah pawh khan a thiam leh tling apiang an la a, ruling party worker ṭhenkhat phei chu an vui deuh e, an ti hial. Tun ṭumah pawh hian Home Minister hian, “Duhsak zawng in neih chuan exercise lo la ṭha se,” tiin May ni 26 khan an party chhung inkhawmah a sawi daih tawh. Kalphung thar mipui huap zo, ruling party bil chauh huap lo sawrkar hi a kal zel chuan ZPM party bawk hian inthlan campaign leh hunah sawi nuam an la ti ang.
Home Minister department chan dang UD&PA phei hi chu hmalakna tam tak awm mah se, kan sawi ve hman loah i ngai mai teh ang. Hemi chinah ringawt pawh hian MLA vawi khat tlinnaa Home Minister dinhmun pawihmawh tak chelhtu Pu K. Sapdanga hian hna a takin a thawk tih a hriat viau awm e.
Hmeichhia Cabinet Minister hmasa ber
Hun kal tawhah MNF sawrkarah Pi Lalhlimpuii leh Congress sawrkarah Nl. Vanlalawmpuii Chawngthu te minister kan lo nei tawh a, anni erawh Minister of State an ni. Mizoram sawrkara Cabinet Minister hmeichhia kan neih hmasak ber Pi Rinpuii hi MLA vawi khat tlinna a ni nâin, department pawimawh tak Health an chantir a, chumiin a ken tel leh titi titamtu, a chhawrtute’n an ṭangkaipui leh mipui zawng zawng nghawng Healthcare avang hian fak a phu a; ZPM sawrkar minister zingah che ṭha ber leh sawrkar hmel timawitu berte zinga mi pakhat pawh a tih theih hial awm e.
Sawi hlawh MUCHS
Kan Health Minister hian hman ni deuh khan MUHCS hi a langtlang hle, a guideline te, empanelment hospital-te leh damlote bill pek chhuah tawh zawngte awlsam tak a en mai theiha dah a ni, a ti a. April 1–September 19, 2026 chhunga damlote senso bill 38,409 atan cheng nuai 11,589.54 pek a ni ringawt pawh hi healthcare belh tlak tih a lantir awm e.
Healthcare hi a hmangtute’n an fak a, tun hma lama hetiang system lo kalpui tawhte nen mipuiin an khaikhin lo thei si lo. Chuvangin, a ṭhat lohna lai leh a famkim tawk lohna lai sawi ve duh an awm hi a mawh lo va, chu chuan he healthcare system chungchangah titi a tihtam phah a ni ber awm e.
Healthcare kal tate
Sawrkar hmasa kal tate thil tih ṭha vak lo sawi nawn chhen hi a nuam lo va, tawite chauh in i thai lang teh ang.
MNF sawrkar hmasa kum 10 (1998-2008) tawp lamah Healthcare scheme kan han ti chho ṭan a, a tir a ni bawk a, sawisel tur a tam hle. Health Minister fate’n private insurance company-ah sawrkar sum an lo dah a, a commission tam tak an dawng tih thawmte a awm a nih kha. Chutah Congress an lo lang a, an term hmasa 2008-2013 chhung kha chuan a inziak lutte pawhin bill an la thei zel a. Mahse, an han lal rei deuh a, term dawt 2013-2018 ah kha chuan healthcare khan duhthu a sam lo hle a nih kha.
Chutah 2018-ah MNF lo sawrkar leh hnu phei kha chuan SEDP nen an sawi pawlh nawk nawk nge ni, House Leader meuh khan, “A damlo apiangte dawn turin nuai 2 ṭheuh kan dah," tih ang deuhte khan a sawi nawi nawk a nih kha. Nuai 5,445 lai 2018-2023 chhunga sawrkar khan healthcare bill bat a awm ni te khan sawi a awm.
Kalphung tharah danglamna
Engpawhchu ni se, MUCHS atana ADB loan US dollar 108 million lai mai, tunlai India pawisa hlutnaah chuan vaibelchhe 980 (crore 980) lai nikum December ni 5-a approve a ni hi a lawmawm hle. A takin tun Nov. ni 5, 2026 khan Ministry of Finance chuan Mizoram sawrkar account-ah India pawisa vbc 205.4858 a rawn thun ta mai hi chu mipui he healthcare-a inziak lutte tan chuan thu lawmawm tak a ni. Chua-chhapah 90% hi Central sawrkar rulh tur, a bak 10% hi kum 15 chhunga state sawrkar rulh ve chauh tur an ni leh zel te hi kan politician hlun tak châwl ta pakhat ṭawngkam takin ‘MUCHS hi Pathian lamṭang programme’ ni awm tak a ni.
Health department lamah hrim hrim hian hmasawnna kan hmuin a lang. Nikum chhung zawnga MUCHS hmanga inenkawl 68.56% lai kha sawrkar damdawi ina in enkawl an ni a. Sawrkar damdawi ina damlo senso sawrkar tum chu 43.47% chauh a ni hian a lantir chu–tun hma zawnga thingtlang damdawi ina thawkte’n damlo enkawl mang lova hmunpui lamah an refer zung zung ang chi kha a tlahniam a, Health department thawktu daktawr aṭanga a te ber thlengin theihtawp chhuahin an ṭang thar hle tih a lang thei awm e.
Tun hnaia healthcare scheme sawiselna pakhat, Synod Hospital duhsak bik anga sawi pawh hi, Minister hian MUCHS zawmtu damdawi inte grade an ṭhen hran thu leh Synod Hospital hi grade sang ber ‘Silver Grade’ pek an nih thu leh, khum 350 lai nei, hmanrua leh doctor an neih ṭhat vangin bronze grade-te nen an inang thei lo va, chuti chungin sawrkarin a duhsak bik lo va, an rate neih sate pawh sawrkarin a tihhniamsak zawk, a tih hi a pawmawm hle. Tehkhin chi a ni em kan hre lo va, private school-te pawh hi zirna an pek, an zirtirtu hlawh zat leh building changtlun dan te, an result neih tawh dan aṭangte chuan sikul fee-te pawh a inang lo zeng zung a nih hi. Sawrkar tan chuan grade neih ngei chu a ngaiin a rinawm. MUCHS pawh hi a positive zawnga thlir tan chuan scheme ṭha tih loh theih loh niin a lang.
Jordan Centre
Thingdawl Seṭhawna Jordan Centre hi sawrkar hmasa khan cheng nuai 700 vel laiin a chei taknain, awmze neia kalpui theih a ni ta chuang lo. Aizawl khawpui daia hmunhma phuahchawp deuh deuhah ruihhlo ngaite khung khawm an ngaih zel avangin buaina leh titi hat pawh a thleng tawh a nih kha. Sawrkarin a enkawl thei tur a ngaihtuah a; sawrkar leh Synod inremna angin March ni 18, 2026 aṭanga kum 15 chhung Synod-in a enkawl dawn ta a.
October ni 6, 2026 khan he Centre hi hawngin, a tuk ni 7 aṭang khan admission tih theih a ni a. Ngawlvei enkawlna lamah khum 70 leh after care (training) lamah khum 150 vel awm thei tura hawn a ni ta hi a lawmawm hle. He thil hi Home department leh Excise te leh CYMA ten ruihhlo do beihpui an thlak mekte nen a kal kawp tlat a. Hetianga sawrkar department dang hmalakna chhunzawmna leh a taka kawng kal zel tur lo sialna social welfare lamin kum hmasa lam daih atanga hmathlir thui tak neia chet an lo la hi an fakawm hle.
Ruang phurh
Hei hi a chhawrtu thingtlang mitethei tan zângkhaina, a chhawr ve lo nih lah duhthusam ni bawk, opposition MLA tan lah phurrit chhâwktu a nih bawk avangin opposition lam aṭang pawhin sawiselna a awm lem lo.
Thil thar la tih ngai loh a nih vangin sawrkar hmasa hun lai nen khaikhin tur a awm lo va. Tun hma lamin pa remhre deuh leh nachang hre deuh, MLA nih tumte’n bengvar chhuaha an tih ṭhin kha, phurrit tih ngei ngei tura ngaihna, a ṭha lo zawnga mipui rilru tihpangchanna a ni awm e. Tute fiamthu emaw ang deuhin, ICU luh aṭangin inthlan dawn hnaihah chuan tlawmngai vang aiin vote duh vangin ruang phurh an inchuh hial ṭhin.
Inthlan a lo zo a, a bikin thingtlang lam MLA tan chuan phurrit a lo chang ṭhin. ZPM sawrkar tirhah budget-ah pawisa dahin, sawrkarin hmunpui lama damlo mitthite ruang phurh mawhah a la ta a. A system pawh a awlsam viau. Mitthi chhungte buai ngai lovin khaw welfare tension aadhaar card leh voter' ID phone-in thla an la zung zung a, ruang phurtu ambulance neitu lamin bill an buaipui chhunzawm ta mai ṭhin. Kumin January thla laihawl thleng khan sawrkarin ruang phurna senso atan cheng 175.85 a seng tawh. He thil thar thlentu social welfare minister hi mimal tak pawhin fak a phu hle a ni.
Heng thil chi thum aṭang ringawt pawh hian MLA vawi khat tlinna hmeichhe cabinet minister hmasa ber hian a hna hi a tlin viau kan ti a nih loh pawhin, a tlin lo viau ti chu kan awm hran awm lo ve.
- Hruaia Kawlni