Written by
- ZOLIANSANGA TLAU

HARSATNA HNEHTU

“Ni tinin ka indo ṭhin a... Mahse, ka beihna hian ka thlarau a tichak a; tuma hneh rual ka ni lo,"

–Samuel Ellsworth Kiser (The fighter)

Bollywood flim star Sushan Singh Rajput (January 21, 1986–June 14, 2020) chu June 14, 2020 khan a inawk hlum a. Kum 2017 July ni 20 khan American rock band Linkin Park vocalist Chester Bennington (March 21, 1976–July 20, 2017) pawh a inawh hlum thu kan lo hre bawk. Eng vanga intihlum nge an nih tih leh an intihhlum chhan chiang takin hre lo mah ila, anmahni rit taka delhtu harsatna emaw, manganna emaw an ngam loh avanga hetianga awm hi an ni ang tih a rin theih.

Mihringte hian harsatna kan tâwk fo va, kan harsatna tawh erawh a inang lo ang ṭhin ang. Kan rilru put hmang azirin harsatna kan tawh pawh hi a lianin a te thei a. Chutihrual chuan, keimahni tawka harsatna kan tawh leh tawrh ṭheuh hi rit kan ti tlâng ṭheuh niin a lang. Lalzuahliana paw'n 'Beiseina thar se' tih hlaah a phuah chhuak a:

I suangtuahna khawvel chhu darhin,

I duhthusamte'n an bosan che a;

I ngaihtuahna a thlawn zovin,

I mumangte an ral zo ta.

Vei lam i hawi a, an lo ngur che a,

Ding lam i sawn a, an lo vua che a,

I hnung lamah lungngaihna a awm a,

I hmaah mualphona leh thihna.

Harsatna nasa tak tuara hma lam pan ṭâng ṭângtu kan mihringpuite zingah sawi tur an awm nual ang. Chung mite chu a tawpah chuan an beidawn duh lohna leh an tumruhna, dawhtheihna, tawrhchhelna avangin harsatna chu an thuhnuaiah dahin hnehtu an ni ṭhin. Eng tianga lian leh nasa nge harsatna i tawh emaw, i tawrh emaw tih lam aiin, engtin nge harsatna chu i lo hmachhawn, hnehtu i ni em tih a pawimawh zawk.

Joyce Meyer (June 4, 1943–) hi a naupan laiin a pa-in hursualna rawngkaiin a khawih a ni awm e. Mahse, tunah chuan Pathian thu sawi thiam tak leh mite fuih phur thiam tak niin, lehkhabu ṭha tak tak pawh a ziak nual asin. A harsatna tawh khan a sal bet kumkhua lo tih a chiang hle.

Harsatna kara dam chhuak ka ni,

Ka bansan dawn lo,

Ka tawp san dawn lo,

A aia rim leh zualin ka thawk ang a,

Hlawhtling ngei turin ka bei ang,

Ka dam khawchhuak ngei bawk ang,

Dam chhuak ngei turin bei ang aw

(Destiny's Child 'Survivor') tih hla leh Joyce Meyer-i rilru hi a inang viau mai thei.

Mizo novelist kan sawi apianga a hming lam tel ziah tawh tur James Dokhuma (June 15, 1932–March 10, 2007) kha a novel 'Thla hleinga zan' tih chu Peter Lianhleia'n review-sakin, ṭawngkam na takin a ziak a ni awm e. James Dokhuma pawh a rilru a na ve hle a ni ang; mahse, kimkiin a kawlam a chawlhtir duh miah chuang lo. Maya Angelou-i'n (April 4, 1928–May 28, 2014):

I ânkâin chêngrâng iang min sai mah la,

I chhingmitin hnâmchem iang min sât mah se,

I mi halna vanga thlafam chang pawh ni ila,

Chumchi leng iang thang vanah ka leng tho ang

a tih ang mai khan James Dokhuma kha van sang lam panin a thlawk lui zel a ni deuh ber ang. Thu ziah ṭhulh chu sawi loh, kum 2006 thlengin lehkhabu (Mizo tawng kalphung) a la ti chhuak asin.

Maya bawk khan,

A chhuanchhe zawngin ka chanchin chu,

I dâwt lêng sêl hrui ang phuarin i thai kawi a ni thei,

Pawnchhe hnangkai ang lekah min ngai a ni thei,

Mahse, chumchi leng iang thang vanah ka leng leh ang.

Ka inrintawknate hian a ti lunghnur che'm ni?

Eng vangin nge kawl ang i hnim?

Sailo ni leh thla kara leng iang phei lai ka vawr e,

Changsial an ngir, beh-thival tui ang a tam.

Chung chhawrthlapui leh chung turni thiangin,

Loh theih loh va fawntui iangin,

Beiseina mawite'n a par vul,

Ka tho kang cheu dawn a ni

tiin a sawi bawk. Maya-i hi chuan hnung tawlh a tum lo chiang hle, "Ka thokâng fo vang" tih chu a thinglunga thu awm a ni tlat mai.

Katty Perry-i paw'n a hla 'Roar' tihah chuan, ‘Min thlauthla mah la, ka thochhuak leh tho va’ tiin, aw ring tak, lei tinghing thei ri a neih thua inhrosain, amah chu champion a nih thu hetiang hian a sawi bawk:

Min thlauhthla mah la ka tho chhuak leh tho va,

Vai vut pawh ka beng fai tawh e,

Ka thawm chhuah kha i hria em,

Khawpui riin lei a ti fawn dur dur ri kha,

Min thlauhthla mah la ka tho chhuak leh tho va,

In ring ang che, ka nei tam tawk a nia,

Engkim ka hmu a, tunah chuan ka hmu chiang ta.

Sakei mit ang ka nei a,

Mei alh kaltlanga lam chunga inbei mi,

A chhan chu, a chak ber ka ni a, ka huk ri i la hria ang,

Ring zawkin, Sakeibaknei huk aia ring zawkin,

A chhan chu ka chak ber a, ka huk ri i la hria ang.

Novelist sawi takah chuan Lalhmingliana Saiawi, IAS pawh kha kum 1957 khan Gauhati-a Assam Veterinary College-ah 1st year a fail asin; mahse, IAS a ni thei tlat. Eng vang nge ni ang? Aaliyah hla sakah chuan, "A tirah i hlawhchham a ni thei, i taksaa vaivut kai chu tifaiin, hma thar han la leh teh khai," (Try again) a tih kha. Daft Punk hla, 'Better, Faster, Stronger'-ah pawh, "Thawk la, siam la, ti la, chu chuan chang zawk, ṭha zawk, rang zawk, chak zawkah min siam ang" tih kan hmu bawk kha.

Revd Chuauṭhuama lehkhabu ziah '2002 Nilai leh Beihrual Thupui' (Thuthlung Hluia Pathian Thil Tih Makte) tih bu chu January ni 11, 2002 khan Khawbung khua C Lalkhuma'n a hâl a. A ziaktu rilru pawh a hrehawm ve hle a ni awm e. Mahse, harsatna inbawhbehtir a tum lo hle a ni ang, khatianga a lehkhabu ziah an hâl hnu lawk khan 'Ka kal zel dawn' tih lehkhabu a ziak ngat a nih kha. Carrie Underwood hla sak 'The Champion'-ah chuan:

Ngam rual ka ni lo va, tih chhiat rual ka ni hek lo,

Tihtawp theih loh, tihkhurh theih loh,

Min ti thlu a nih pawhin ka tho kang leh ang,

Tunah chuan min tina thei tawh lo vang, na ka hre thei lo,

Hetiang tura duan ka ni a, hetiang tura piang ka ni,

A chak ber ka ni e

tih thu a awm asin. Bob Marley-a paw'n reggae rimawi hmangin, ‘Tho la, ding la. Inbeihna chu tawpsan suh’ (Get up, stand up) a lo tih bawk kha.

Rudyard Kipling-a'n,

Mite'n nangma vang vek tia an mawhpuh hnu che pawh a, i ring i la tihkhawng tlat theih a,

An hloh chhan zawng zawng chu nangmah vang tia an dem chung che a,

Mi zawng zawngin an rinhlelh lai che a, inrintawkna i la neih fan a,

Mahse, an rin lohna che chu hlawkna atana i hman theih hlauh va,

Emaw, dâwta an hêk chhung che pawha dâwt veka i chhan let loh va,

Emaw, mite'n an huat chung che pawha huatna rilru i la put loh theih cheu chuan,

Chubakah, ṭha inti lutuk lo leh, fing inti taka i tawng hek lo emaw bawk chuan..."

a ti a. A chang tawp ber tlar hnuhnung berah chuan, ‘Eng nge ngai tawh chuang ang, ka fapa, mi puitling i ni ta tihna a ni,’ a tih kha.

Kent M. Keith-a'n 'The Paradoxical Commandments of Leadership' tihah chuan:

Mite chuan thil dik lo leh âtthlak takte tiin, mahni indah pawimawhna an nei fo va; mahse, ngaidam phawt mai teh.

I thil ṭha tih chu mite'n mahni hmasialna vang tia an phuh che a nih pawhin, thil ṭha ti zel tho rawh.

I hlawhtlin avanga ṭhian sual leh hmelma dik tak lakah i chak a nih pawhin hlawhtling zel ang che.

Vawiina i thil ṭha tih hi nakinah theihnghilh a la ni thei; mahse, thil ṭha ti zel phawt mai teh.

I rilru ngilna leh inhawnna chuan tuarna a thlen a nih pawhin, rilru ngil leh inhawng ni zel phawt mai rawh.

Ngaihtuaihna ropui tak nei mi ropui hi ngaihtuahna mâwlmang tak nei mi mâwlin a hneh thei. Engpawhnise, ngaihtuahna ropui tak nei zel phawt mai teh.

Mite chu inelnaa chak lo zawkah an ṭang ṭhin a; mahse, nang chuan mi chak zui la, mi chak lote páwl rawh.

Kum tam tak chhunga i sak chu zan khat thil thuah a chhe thut thei; mahse, sa zel zel phawt rawh.

Ṭanpui ngai i ṭanpui laia an lo bei let hlauh zawk che a nih pawhin, ṭanpui zel phawt mai rawh.

Khawvel tan i theihna ṭha ber i hlan chung pawh a, mite’n ṭanpui ahneka a chhe thei ang bera an sawi chhia che a, an nuihzat che a nih pawhin, khawvel tan i theihna ṭha ber hlan zel phawt rawh,

tih a sawite hi a ṭha asin. Kan rilru puthmang tur a sawi hi ngun takin lo ngaihtuah nawn leh ang che.

Walter D. Wintle chuan 'Thinking' tih a ziahah chuan kan ngaihtuahna pawimawhzia hetiang hian a sawi:

Mite'n an hneh dawn che nia i hriat tlat chuan, chutiang chu a ni ang,

Mite cho ngam loh nia i inhriat tlat chuan, an hneh lo ang che,

Hnehtu nih i duh a; mahse, i hneh thei tih i inrin loh chuan,

I hneh lo ngei ngei ang.

I chán dawn tlata i inhriat chuan, i chán ngei ang,

Khawvel pawna kan hmuh chhuah,

Hlawhtlinna chu duh thlan theihna nena inkawp a ni a,

Eng kim mai hi ngaihtuah dan a zir a ni.

Mi dang khûm theih nia i inhriat tlat chuan, chutiang chu a ni ang,

A sang zawnga ṭhang turin ngaihtuah theihna i nei a,

A hmaa nangmah i inhriat chianna kha hre reng la,

Eng lawmman pawh la turin i ti thei tih hria ang che.

Nun hmanga indona hrang hrangte hian,

Chak zawk emaw, rang zawk emaw,

Hma leh tlaiah hnehtu nihna a innghat ber lo va,

Tih theih inring tlatte thinlungah a ni zawk,

tiin.

Harsatna hrang hrang tawk a, hnehtu kan lo nih a, kan lo hlawhtling a nih pawhin Tim McGraw hla 'Humble and kind' tih kha i hre reng ang u:

Inngaitlawm leh zâwldawh takin awm la,

I suangtuah chu a taka a lo thleng a nih pawhin,

I hnathawh chu a tak tak i chantir a nih pawhin,

I hlawhtlinna avang chuan i inchhuang a ni thei;

Mahse, inngaitlawm leh zâwldawh takin aw.

- Zoliansanga Tlau