Written by
- R. Zomawia

Hruaitu ṭha kutah ram hmasawnna

Thu puarpawléng mai maia inham buai lo, mi thil tih ṭhat loh sawi nuam ti êm êm, mahni party leh mahni thil tih sawi máwi reng mai hi hruaitu ṭha an ni ngäi lo.

Ram hmasâwnna tùra ke pên ngam tak tak, duhsak bîk nei lo, tù mah thlei bîk awm lova ram tána thlír tlat mi chu, mahni hmasialte'n sawisëlin vawm chawrh chawrh ṭhìn mah sela, huaisen taka kal ngam, hma lam thui tak thlír thiam, chutiang mî hruaitu ṭhà chu ramin a mamawh ber a ni. Lalpa ṭih tlattu hruaitu kan ramin a mamawh ber.

2 Samuela 22:21-25: “LALPA chuan ka felzia ang zëlin ka chungah a ti a; ka kutte a thianghlimzia ang ngeiin mi rùl a ni. LALPA kawngte chu ka zawh a, ka Pathian hnên atä chu sual takin ka kal bo ngai si lo va. A rorèlna zawng zawng chu ka hmáah a awm ṭhìn a; A thuruatte lah chu ka hawisan ngai si lo va. Ama lakah chuan sawisèl bo ka ni bawk a, ka khaw lohna atä ka inthliar fihlîm ṭhìn a. Chûvàngin, LALPA chuan ka felzia ang zëlin mi lo rùl ta a; A mit hmuha ka thianghlimzia ang zelin.”

Lal Davida'n Pathian a fakna, a chàwimàwina hlä a ni (Sam 18-na nèn a inang thuak). Pathianin Davida chu a hmélmàte lakah a chhan chhuak a, Pathian rinawmnain felna a rulh lêt ṭhinzia a puan chhuahna a ni. Davida hian mahni inngaihhlutna emaw, sual nei lo, mi fel famkim a intihna emaw a ni lo. Saula’n phiarrûkna leh lal ram chhuhsak tum anga a puhna chungchángah thiam lohna a nei lo tih a insawina a ni. Lalpa dànte, a duh záwngte a tih avàngin a hlim a, amah sawichhetute hmáah a thiam thü a sawi lo va, Pathian hmáah zâwk a inphah chhuak a ni.

Davida nun aṭang hian ram hruaitu ṭhà leh rin tlâk (godly & principle leader) kan neih a pawimawhzia a lang. Davida chuan amah veh rengtu chu a duh chuan a tichhe thei; mahse, Lalpa kutah a dah. Tünlái kan ram politician leh hruaitu tam tak chuan sum leh pái an hmuh chuan an thurin, ram leh hnam tána ṭha tùr leh Pathian thupêk thlengin an palzút hreh lo. Davida nun aṭanga zir tùr chu mahni mimal leh party lama intihchakna aia dàn dik (rule of law) rin tlâk vawn tlat a hi a ni.

Davida chuan, “Pawi ka khawih loh avàngin min zuah ta... Ka kut a thianghlimzia ang ngèiin...” a ti. Kan ram hruaitûte chu eirûkna, mahni party invulhna, induhsakna leh thil dang tam takah an kut a thianghlim lo. Ram hruaitu kut thianghlim kan mamawh. Ram hruaitu tam zâwk chuan chapona leh a dik lo záwnga mahni inrintâwkna avàngin mipui, anmahni thlang tlingtu thuràwn an ngaithla duh lo. Pathian ṭih mî, a duh záwng ti ṭhìn, mipui rawngbáwltu hruaitu ṭha hi kan mamawh tak zet tawh!

I Lalte 3:8-14: “I chhiahhlawh hi i mîte i thlanho, mi tam tak, an tam avànga chhiar sèn rual loh leh, a zât hriat sèn rual lohte zíngah hian a awm a ni a. Chutichuan, i mîte ro rèlsakna tùrin i chhiahhlawh hi hriatna thinlung pè ang che, a chhia leh a ṭhà ka thliar theih nán. I mi heti zozái hi tùin nge ro rèlsak thei ang le?” Hei hi Solomona'n a dìl avàngin LALPA a tiläwm hle. Pathianin, “Nangin i tán dam reina díl lo va, i tán rorèl thiamna i dìl zâwk avàng leh, i tán hausaknate pawh díl lo va, i hmélmàte thihna pawh díl lo va, i tán rorèl thiamna i dìl zâwk avàngin; ngáiteh, i dìl ang chuan ka ti ta a; ngáiteh, finna leh hriatna thinlung ka pè a che; tichuan, i hmáah nangmah ang rëng rëng tu mah an awm tawh hek lo vang. Tin, i dìl loh hausakna leh ropuina pawh ka pe bawk a che; tichuan, i dam chhúngin lal zíngah chuan nangmah ang rëng rëng an awm lo vang. I pa Davida'n a zawh anga ka thu ruatte leh ka thu pêkte pawm tùra ka kawngte i zawh chuan ka dam reitír bawk ang che,” a ti.

He lái thüa mihring rilrûa lo lang chhuak, Pathian mîze dik tak rawn inpuang chhuak lo lang hi a ngaihnawm thlâwt a ni. Lalpa chuan inngaihtlàwmna, rilru thianghlim a duhzia, a ngainatzia leh a lawmzia a lang. Lalpa a lawm a, dil loh malsawmna chenin a vûr. Solomona chuan Lalpa kaihhruaina tel lo chuan eng mah a ni lo tih a inhmù a, Lalpa tel lo chuan lalṭhuthlèng ropuia ṭhut a zuam lo. Lal ṭhà ni tùr chuan Lalpa puihna a mamawh tih a inhre chiang êm êm a ni.

Solomona hi amah a indah pawimawh lo a; a mîte, a ro rèlsak tùrte ṭhatna tùr a ngaihtuah hmasa ber. A inngaihtlawmna a lo lang a, “Kei zawng naupang chhia mai ka ni, thu häw lam leh kal lam pawh hi ka hre lo va...” a ti. Lalṭhuthlèng a luah theihna chhan hi Pathian vàng liau liau a ni tih a hmu chiang hle. A rilru chhúngril hi páwn lam màwina atán maia tih a ni lo.

Solomona hian dam reina, ropuina, hausakna a díl lo. A thil dìlah Lalpa a läwm a, a dìl pawh a pè. “I hmáa mî tú má neih ngài loh, i hnûa mîte pawhin an neih loh tùr finna leh rorel thiamna ka pè ang che,” tìin a tiam a; a dìl loh hausakna leh hmingthanna a pe tel mai.

Solomona kuta lal ram a lo awm khán nuamsa taka ṭhutna tùr a ni lo tih a hria. Pathian duh dàna mipui rawngbàwlna leh ram tána mawhphurhna sáng hlen chhuahna tùr a ni tih a hmù. Mahni ropuina, thil tih theihna lalṭhuthlèng a ni lo tih a hria. Mipui harsa leh riangvàite âw ngáithla thei thinlung a duh a ni. Ram rorèlna ṭhuthlèng aṭanga a thlìr chu ram ropuina ringawt ni lovin, Pathian nèna inkûngkaihna ṭha, Pathian duh záwng dah pawimawh berna chu a ni zâwk.

Tünlái ram hruaitûte chuan thuneihna lalṭhuthlèng hi nuam an ti a. Politics làmtual hi chu thuneihna lekkawhna hmun, party mi leh sa leh party vulh lenna hmun, mahni duhsak záwngte thuam lenna hmun, eirûkna leh mahni duh záwng tihna hmun a ni a; hruaitu nihna hnár ber ‘kut thianghlim leh inngaihtlàwmna’ a bo. Hruaitu tam takah Pathian ṭihna a bo. Mihring finna leh political strategy an rinchhan a, Lalpa duh záwng thutak bawhzui si lo va, duh hun huna Lalpa hming lam kúr dup, a tak taka ram enkawlnaa Lalpa duh dàn theihnghilh daih ram hruaitu kan hmù. Hetiang hruaitu hian ram min hruai ṭha dáwn lo; Solomona ang ram hruaitu kan ramin a mamawh.

‘Mipui leh official-a hna thawkte hian thü an âwih miau loh chuan’ tih hi ngaihdàn kil khat, bùk rit deuh a ni a. Mipui lam hian dàn kan palzút a, thü kan âwih lo. Office-a hna thawkte an dik lo, hruaitûte an hruai sual; a dik vek a ni. Mahse, a bùk rit ber leh a pawimawh ber chu hruaitûte an ni tho tho. Hruaitu ṭhà leh dik, huaisen, khauh taka rorèl thiam chuan a ṭha záwngin ram hmél a tidanglam ṭhìn.

Ram tan, ram mipui tan ro tling

“Chutiang mi rilru mümal lo, a thil tih eng maha nghet lo chuan Lalpa hnên atä eng mah a hmuh inring suh se.” (Jakoba 1:8)

1) Policy vâkvái mai maiah hun a khawh ral tùr a ni lo: Ram hruaitu ni tùrin an rawn inzuar ṭhìn a. Ram tána an hmachhawp, an tihpuitlin tùr an duang a, “Min thlan tlin chuan kan ti ngèi ngèi ang," tìin. Tihlawhtling tùr anga insawi a, an intiam hun lái, mipui vote an zawn lai hi an rinawm lái ber chu a ni deuh berin a lang. Ram tána ro tling (sustainable development) leh policy ṭha tak tak an hmathlìr hian a thleng pha meuh lo. Phuah chawp policy ṭha tak, thuneihna chan vèleh a hminga hmá la vè tho si, hmasâwnna tlabalah an chantír leh daih ṭhìn. An policy zawrh hian zung a nei lo. Mipui tihlàwm nána phuah chawp an lo tih rik det det, thil semah a rîral vêl mai mai ṭhìn. An thil sem pawh awmze nei tùra hman ṭangkài chu an ti vè tho; mahse, a hnu lama hlawhtling zui hi tlém pharh mai ṭhìn si. Policy zawrh hi ṭha viau angin lang mah se, policy vâkvài a ni. Hetiang mai maiah hian hruaitu ṭhà chuan hun a khawhral tùr a ni lo.

2) Policy ro tling chu ram tán, mipui dinhmun chàwi kàn nán: "Mi ṭhà chuan a tûte thlenga rochun tùr sum a hnutchhiah a, mi sual sum khâwl erawh chu mi dikte'n an nei ang,” (Thufingte 13:22). Ram hruaitu ṭhà chuan policy a duan pawhin tün rei lo te hun atán mai ni lovin, hma lam thui tak, ram mipui chhawr theih tùr ram tána ro tling a duang a. Term khat policy daih ni mai lovin, a lal chhunzawm dáwn emaw, dáwn lo emaw lam a thlír lo.

Ram hruaitu ṭhà entawn tùr

Khawvêlah hian ram hruaitu ṭha lëm lo tam tak an awm a; hruaitu ṭhà, an ram din chhuahpui, khawvêl pawhin a hriat sawi tùr tam tak an awm bawk.

Kum 1990 chho kha India ram economy dinhmun chhiat lai ber a ni a, India sawrkar chuan Bank of England-ah rangkachak ton 47 a dahkham hial. Prime Minister PV Narasimha Rao chuan party chhúng boruak sawisèlna a ngaihtuah lo; politician pawh ni lo, mithiam UGC chairman ni lai Dr Manmohan Singh kha Finance Minister atán a ko chhuak nawlh mai a ni. Dr. Manmohan Singh kha khawvêl huap pawha economy lama mi thiam hmingthang leh chungchuang a ni a, India ram chu khawvêl mit hmuhah a cháwi käng leh ta a ni. Prime Minster Narasimha Rao khân mimal hmingṭhatna aiin ram hmasâwnna a dah pawimawh a, huaisen takin a kalpui mai a ni. Party chhúnga mi senior, minister nih châk tak tak lam kha a thlír lo ngam a, ram dinhmun chhia khài chhuah kha a en ber chu a ni. Hruaitu dik tak (true statesman & leader) a tling.

Engmah ni lo aṭanga Singapore ram vawrh chhuaktu, khawvêl hriat khawpa Singapore hmasâwnna ropui siamtu Lee Kuan Yew kha mi ropui a ni. Sakhaw mi tak a nih hriat a ni lo a, hma lam thlír thiam tak hruaitu tling a ni. Policy ro tling a siam a, eirûkna a do nasa hle bawk.

Ram hruaitu chuan -

1) Hma lam hun a thlír thiam tur a ni: "Pathian hruai loh hnam chu a boral ṭhìn. Pathian dàn zàwm erawh chu an nihlawh e," (Thufingte 29:18). Lalṭhuthlènga ṭhuta, term leh thlír ràn chunga mipui tiläwm chunga a hminga ram hmasâwnna project lian lëm lo sawi vê duah si, thawk lo tih dáwna thawk vè ting si, sum tam tak luan raltír, induhsak bîkna hleihluak tak kalpuina kára ṭawngkam thlum tinréng mipui min fah mawlh mawlhtûte hi ram hruaitu ṭhà an ni lo. Mahni hmasial hruaitu mai an ni. Lalpa hming an lam dup dup a, Lalpa an zah êm êm. Ram tán thui tak min thlìrpui lo; an thiam an finna chuan a tlin tho. Mahse, term lehpeka lalṭhuthlèng an luah theihna ringawt an ngaihtuah vàng a ni. Ram hruaitu ṭhà leh ṭha lo mîze fiahna lian ber, ‘hmathlir’ (vision) hi kan ram hruaitûte hian a tak takin an kengkawh lo. Policy ṭha tak takte duang vè ṭhìn mah se, a tak takah chuan hmá an la si lo ti ila a sual lëm lo vang.

Hruaitu ṭhà chuan vawiin chauh ni lo, term khat chhúng chauh ni lo, ram tán hma lam hun thui tak a thlir thiam tùr a ni (long term vision). Solomona’n Lalpa hnêna finna a dil khan amá hun chauh ni lovin, Israel ram pumpui thlamuanna leh rorèlna dik tluantling tùr thui tak a thlír lâwk a ni.

Hruaitu ṭhà chuan, "Ka term chhúng chauha ka hming a ṭhat chuan a tâwk," an ti mai ngäi lo; ram hnuk khawih tùr thui tak an thlír zâwk ṭhìn. Hruaitu ṭhà chuan a party a dah pawimawh hmasa lo, a chi leh kuang duhsakna a dah pawimawh hmasa lo. Ram mipui tán ram ro tling tùr a thlír a, a thawk mai a ni.

2) Hma thlìr dik lo, ram hmasâwnna tling lo (short sighted false vision): “Mahni duh záwng chauh leh an hmuh si loh thü sawi ṭhìn zàwlneite chu an chung a pik e," (Ezekiela 13:3). Israel chhúngkaw zíngah zàwlnei suak, Pathian thu sawi thei leh sawi thiam tak takte an tam tih a lang. Zàwlnei suakte hi hming hrang hrang an puttir – Israel zawlnei, zawlnei ä, khaw ram sihal ang, tìtein an sawi. Zàwlnei suakte ká aṭangin thu tak belhchian däwl a chhuak ngäi lo. An thuchhuakah mipui an chi-ai phah zâwk ṭhìn.

Ram hruaitu dik lo leh ä (foolish leader)-te chu, ‘mahni rilru châk záwng chauh ûm zuitu, mahni party chak zëlna tùr chauh thlírtu, duhsak záwngte duhsaktu, hmathlìr dik lo chelhtu’ an ni. An thil tihte chu ṭha an ti a ni maithei e, mahsé, hruaitu ṭhà leh tling, ram mamawh ro tling thil hnutchhiah thei hruaitu an ni lo. Ram hmasâwnna tak tak (sustainable development) aiin vote hmuh tam theihna ‘thil sem’ policy mai mai an àupui. Hetiang hruaitu hian a dik tak chuan mipui hi min hmu hniam hle a ni.

Hruaitu ṭha chu a ṭha lama mi nghet leh huaisen

1) Thutiam ṭhàah a thámral tùr a ni lo. “Pathian hnêna thu i tiam chuan ngaihthah suh; mi ä chu a làwm si lo. I tiam chu hlen ngèi rawh. Thutiam hlen si loh ai chuan tiam loh làw làw i tán a ṭha zâwk," (Thuhriltu 5:4,5). Hruaitu ṭhà chu a thutiamah a ding nghet ṭhìn; mi nghet a ni tùr a ni. A sawi tawh chu a taka thlentír tlat mi a ni tùr a ni. Lalpa hmáah thü kan tiam a nih chuan hlen chhuah ngèi tùr; chuti lo chu, kut chhuakte eng mah lovah a siam mai ang. Bible hian zir thei lote hi mi ä a ti ngäi lo; Bible-in mi ä a tihte chu zir duh lote hi an ni. Thutiam hlen duh lo mî chu mi ä an ni. ‘Mi ä’ chu Pathian zahna nei lo, ngaihtuah fîm hmasa lova thü tiam zung zung a, thutiam hlen leh duh si lote hi an ni. Bible-in mi ä a tih ang kan ram hruaitûte zíngah an la awm zël hi ram hmasâwnna dältu an ni. Mahni thutiama nghet lo, ṭawng puat puat mî, mipui tihlungàwi tum ringawt hruaitu kan neih chhúng chuan kan ramin hmá a sâwn dáwn lo.

2) Dàn siam fímkhur, dàn siam tawh khauh taka kenkawh: "Duhsak bîk nei suh ula, tù pawh ni se, thuhmun veka enin an thü rèlsak ang che u… In tána rèl khirh lutuk chu ka hnênah in rawn thlen ṭhìn ang a, ka lo rél ang," (Deut.1:17). Dàn awm sa lekkawh leh vèn him hi mihring nun hona tinuamtu, nun tingíltu a ni. Hruaitu ṭhà leh vengva uapna hnuaiah miin dàn a ngái pawimawh a, dàn palzùt a hläu êm êm. Dàn tam tak, hman harsa si siam ṭeuh ái chuan, dàn tlém zâwk siam a, mi lian leh të thliar lova lekkawh ngam a pawimawh. Harsatna tam tak hi chu dàn neih loh ni lovin, dàn lek kawh loh vang a ni.

Thu pe chhuaka lekkawh ngam leh si lo hruaitu chu mi dâwihzep a ni. Thupêk khauh tak, duhsak záwngte laka khauh leh ngam si lo. Dàn leh thu pêk chu a nihna ang anga, dik lo taka hmangtûte laka hremna lekkawh mai tùr a nih laiin, ṭhenkhatte hnêna hriatthiamna pêk, a nihna ang pawha hmang ngam lo hruaitu chu hruaitu ni tlâk a ni lo. ‘A ni chu ni, ni lo chu ni lo,’ hrem ngái chu hrem mai tùr tia dàn lekkawh ngam hruaitu huaisen kan ramin a mamawh ber tawh. A ṭha lama mi nghet, hruaitu ṭhà kan mamawh a, thutiama ding nghet mî, dàn lek kawh ngam hruaitu huaisen ramin a mamawh.

Tláng kawmna

1. Ram hmasâwnna hi thil thleng palh a ni ngäi lo va, hruaitu ṭhà leh rin tlâk rah chhuah a ni. Vote zawnna atán thil sem leh ‘policy vâkvài’ ái chuan nakin chhuan lo awm zël tùr thlenga mipui dinhmun cháwi käng thei tùr din chhuak thei tùr hruaitu ṭhà neih kan mamawh tak zet tawh.

2. Hruaitu ṭhà leh rin tlâk ni tùr chuan mahni leh party hlâwkna tùr lakah a kut a thianghlim tùr a ni. Ram hmasâwnna tiṭhuanawptu eirûkna leh mahni chhúngkhat laina duhsak bîkna (nepotism) lakah a fihlîm ngam tùr a ni.

3. Ram hmasâwna hruaitu ropui chanchin kan en chuan, engkima tling leh ṭhà, thiam vek intìte ni lovin, mi thiam zâwkte hmang ṭangkái thiam, an thiamnate ram hmasâwnna atána hman chhuahtír thiamte an ni ṭhìn. Mahni leh party mi senior pui puite thü dahṭha ngamin, ramin a mamawh tùr mi thiamte thluak an chhawr ṭangkái thiam ṭhin. Hetiang mi hi hruaitu nghet leh tling, ram hma sâwnna atána a ngaihna hriate chu an ni.

- R. Zomawia