Inpekna leh hmangaihna
Khawvel hian mi ropui tak tak a lo hring chhuak tawh a, ram leh hnam tana mi chhuanawm tak tak vawiin thlengin an la rawn piang chhuak zel bawk a. Chung zingah chuan kum zabi 14-na daih tawha mi, kum 1920 May ni 16-a Pope Benedict XV-in mi thianghlima a puan tak Joan of Arc chanchin hi tlem han sawi teh ang. Joan of Arc (1412 – 30 May 1431) hi amah chuan ‘Joan the Maiden’ a inti a, tun hnuah erawh chuan ‘The Maid of Orleans’ tia koh a a ni.
Khawvela indona awh rei bera sawi English leh French indona kha amah vang hian thil danglam lo thlengin, indonain kum za tehmeuh a awh chung khan vawiin thlenga French mipuiin an la chawimawi phahna turin Joan of Arc chu ram tan a pên chhuak a. English lam chuan an kulh pawimawh leh an khawpui zawng zawng deuhthaw chu an laksak avangin French lam chan a chau hle mai. Chutianga chau taka an awm lai chuan thingtlang nu mâwl ve mai, lehkha thiamna pawh nei lem lo Joan of Arc chu an lal Charles VII tawmna Chinon kulhah chuan a rawn lang hlawl mai a ni. Charles VII hnenah chuan an sipaite chu English sipaite bei let tura hruai chhuah a dil a, Charles VII chuan phal lo thei loa inhriain a lo remti a ni.
Hetih lai hian Joan of Arc chu kum 17 mi chauh a la ni a. Lalin a remtih takah chuan French sipaite chu English ho do turin a hruai chhuak a, amah ngei chuan hma a hruai a. Siege of Orleans an tih indona hmunah chuan French sipai tam tam hruaiin, an khûp zawi leh bân uaithla tawhte chu chawk phûr thar lehin huaisenna thar a pe leh a. Chutianga zâm hauh loa English sipaite an beihna avang chuan hnehna an chang ta a. English ho chu an pasalṭha chhuanvawr John Fastolf ho meuhin meikhupin an tlanchhe ta duai duai mai a ni. Hei hi khawvelin ropui a tiin mak a ti a, tleirawl pakhat vang maia indona hmingthanga French-in hnehna an chang thei hi ropui an ti tak zet a, khawvel hian a theihnghilh thei tawh ngai lo ang.
Hetiang hian Indona rapthlak leh hmingthang tak chu hmeichhe tleirawl pakhat avangin a lo tawp ta a. Dinhmun chau leh tláwm mai tawh tura ngaih French lam chuan hnehna an lo chang thei ta a ni. Hetiang hian khawvelah mi pakhat huaisenna leh inpekna avanga chanchin hriat reng tawh tur hi hmun dang leh hun dangte pawh a lo awm ṭhin ve a, vawiin thleng hian sawi tur a la awm zel bawk.
Corsica thliarkar aṭanga lo pên chhuak Napoleon Bonaparte (1769–1821) pawh kha a huaisenna leh râlrêl a thiamna avangin khawvel hriat a lo nih phah a. Ṭawngkam uar deuhte phei chuan, ‘A ke vei lam a perin Europe khawmualpui hi a nghing a ni’ an ti hial a nih kha. Winston Churchill, Mao Tse Tung, Karl Max, Lee Kuan Yew, Mahatma Gandhi te leh mi dang tam takte pawh kha ram leh hnam tan nasa taka ke lo pên tawhtute an ni a. Ram mipuite thlamuanpui tham an nih mai bakah, ram hmasawn theihna tura hma hruaitu an ni tak zet bawk. Annite hi awm lo ni se, khawvel hian chanchin ngaihnawm sawi tur a nei lo hial ang a, hmasawnna tam tak hi kan neih loh phah bawk ang.
Heng mi ropui leh chhuanawm tak takte chanchin hi sawi tur tam tak a awm a, chanchin ngaihnawm tam tak an nei bawk a. Ram leh hnam an hmangaihna leh ram tana an inpekna ropui tak takte avang hian an chanchin hi hriat a nuam a, sawi pawh a nuam ṭhin. Annite hi an chanchin a lo hlui deuh hlek kan ti a nih pawhin, ram leh hnam hruaina kawnga entawn tlak leh mi hmingṭha tam takte vawiin thlenga la damte chanchin pawh sawi tur a awm bawk ang. Amaherawhchu, anni aia ram leh hnam hmangaihna nei chunga ram rawngbawltute hi ṭhangthar zingah an tam kher lo ang a, an ni anga nunna thàp ngam hi tuna ram hruaitu zingah hian chhiar tur an tam chuang kher awm lo e. Ram tana an inpekna hi entawn tlak a ni a, ram mipuite pawhin ram hruaitu ṭha leh ṭha lo kan tehna hmanrua atana kan hman ngei tur a ni bawk ang.
Joan of Arc chanchin tawite kan sawi tak ang hian hnehna chang tur leh hmelma hneh turin mipa leh hmeichhia danglamna a awm lo a, thinlunga inpekna leh huaisenna a pawimawh ber tih chiang takin kan hre thei a ni.
Vawiin thlenga China mipuiin ‘Chairman Mao’ tia chawimawina an la hlan Mao Zedong chanchinte hi tuna kan ram hruaitu leh mipuite hian hre thar fo ila a duhawm hle. Mizote hian hei lo hi ram kan nei lo a, hei hi kan ram neih chhun a ni a, kan tu leh fa lo la awm zel turte tan pawh hei lo chu chenna tur ram dang an nei dawn chuang hek lo. Chuti chunga tuna heti maia ram kan enkawl a, hmangaihna leh lainatna tel hlek lo ang maia ram rawngbawl an awm tih han hriat hi chuan thinlung hi a na ngawih ngawih a, awmhmunah kan rûm tlawk tlawk mai chu a nih si hi.
Ram hruaituah kan innghat lo thei si lo a, ram inrelbawlna kawng hrang hrangah ram dang hmasawnna kan hre ve zel a, ni tina an hmasawn dan thlengin kan hria a. Chutih laia keiniin hnung lamah chaurau êk kan la thai mai mai chu a ni si. Ram hmangaih tak tak hruaitu nei lo ang maiin kan lo awm tawh ṭhin si a nih hi. Ram dang hruaitute chu ram leh hnam tana an inpekna avangin an chêr kâwk kâwk ṭhin laiin, keini ram hruaitute chu an thau tulh tulh emaw tih mai tur a ni zawk site hi kan thlirna tlang dik loh vang zawk em ni ang le?
He ram hian rei tak sawp a dâwl tawh kher pawhin a rinawm loh a, a thei apiangin an sawisakna tuar reng turin a tlin reng pawhin a rinawm hek lo. Thinlung thar nei a, hmangaihna leh ṭhahnemngaihna thar nena rawngbawlsaktu tur hi a mamawh tak zet tawh a ni. Chutianga ramin hmel thar a neih theihna tura rawngbawlna thar chu a chhunga cheng mi tam takin mahni awmhmun aṭanga kan lo lungkham chu a ni a, chutiangah chuan ram mipuite pawh kan hlimin kan thla a muang ngei bawk ang.
A tawp berah chuan, tu pawh mai hian inpekna leh hmangaihna nena ram rawngbawl tura ke pên chhuah hi kan tih tur pawimawh hmasa ber a ni tih kan hriat tlan ṭheuh a ngai a; chumi tel lo chuan ram rawng kan bâwlna hian awmzia a nei ngai hek lo ang.
- Mahmuaka Chhakchhuak