Written by
- Zoliansanga Tlau

Seventh-day Adventist Kohhran leh Lallianzuala Sailo

Rev. William Williams-a (February 11, 1859–April 21, 1892) chu Khasi rama kum 3 a awm hnuah Sylhet-a awm Rev. Pengwern Jones-a chu kum 1890 khan a tlawh a. Rev. Pengwern Jones-a chuan tan in tlawhpuiin, tan ina tâng thar Mizo lalte chu kâwmin an chanchinte a zawk hlawm a. Isua chanchin a hrilh chu an hre thiam lo a nih tih a hriatin Mizote zinga missionary nih a châk ta a. March 15, 1891, Sunday-ah chuan Liankunga khua, Mualvûma naupangte hnenah Pathian lehkhabu milem an sem a, hla an sakpui bawk. Hemi chungchang hi amah Rev. Williams William-a'n hetiang hian a sawi:

"Pathianniah Kasinath-a’n Bengali-in lawngpute hnenah thu a sawi a, chhun lai velah Mizo kan hmu ta a, kan hmuh hmasak ber ṭum a ni a, 8, 9 lai an ni. Mipa naupang kum 10 leh kum 15 inkar vel an ni ang. Kawm an nuam hle a, darkar hnih emaw lai chu hlim takin kan inkâwm a, Mizo ṭawng kan hriat ang anga kan han be vel chu an hre thiam a, kan lawm hle a ni. A lan danah chuan ni tinin helai hmunah hian lawngpute hmu turin an lo kal ṭhin a, balhla leh bâl te an rawn ken chu chì leh vaihloin an thleng ṭhin. Mizote chuan pawisa hlutna an la hre lo va, dar tangka penny chanve chu tangkaraw pawisa penny hnih aiin an duh zawk. Heng dar tangka penny chanve hi an hmang ṭangkai zawk a, indo laia silaimu an tlakchham chuan heng dar tlangte hi silaimuah an chher ṭhin a ni. Hemi chungchang hi officer pakhat chuan, 'Kan pawisa nawi hi silaimuin kan hnenah a lo let leh ṭhin' a ti nghe nghe. Naupangte chu Pathian lehkhabu milem eng emaw zat kan sem a, an duh khawp mai. Hla eng emaw zat kan sa a, áng phiauvin an ngaithla a. Zaitir kan tum erawh chu kan hlawhchham dêr. Lawng pana kan chhuk thlak laiin kan hla sak zinga pakhat thlûka an tiri ve rât rât chu kan hre phak. Lawngpute chuan nawhalh bawm an pekte chu an hlimpui hle a, an zinga putar pakhat hmui hmul ṭuak tawh pawhin a fate tan a dil ve," tiin. Rev. Williams William-a'n Mizorama chanchinṭha hrilh a tum chhoh lai takin April ni 21, 1892 khan a boral ta hlauh mai a, Shillong-ah phûm a ni; a tum a tihhlawhtling zo lo a, a pawi hle.

Arthington-a missionary tirh, Mizorama Zosap missionary lo kal hmasa ber Pu Buanga (JH Lorrain) leh Sap Upa (FW Savidge) te kha January 11, 1894 khan Sairang an thleng a, January 16, 1894-ah Aizawl an thleng leh bawk. Pu Buanga leh Sap Upa te hian January 11, 1894–December 13, 1897 thleng Mizoramah rawng an bawl a, hemi chhung hian A AW B min siamsak a. Lalhruaitluanga Ralte phei chuan Mizorama an lo luh hma, Silchar-a an awm lai kum 1893 khan A AW B min siamsak daih tawh niin a ngai hial. Anmahni thlak turin Welsh Mission-in Mizorama rawngbawl turin Rev. DE Jones-a (Zosaphluia) a rawn tir a, August 31, 1897 khan Aizawl a lo thleng. Pu Buanga te pawh Krismas an hman zawh hnuin London-ah an haw a ni. Hemi hnu hian India hmarchhak Sadya rama Abor leh Miri ho zingah kum 4 rawng an bawl leh a, Mizoram chhim lama rawngbawl turin March 1903 khan Lunglei an thleng leh ta a ni. Pu Buanga ten Mizoram an chhuahsan lai hian Welsh Mission aṭang bawkin Edwin Rowlands-a (Zosapthara) pawh Mizorama rawngbawl turin December 31, 1898 khan Aizawl a lo thleng bawk.

Heng Zosapte zarah leh Suaka leh Thangphunga te puihna azara Mizo Bible Thuthlung Thar chu kum 1916 June thlaah chhuah a ni a, kum 1956 khan Mizo Bible bu pumpui chhuah a lo ni thei ta a. Pu Buanga leh Sap Upa te khan Mizorama ṭha taka rawngbawl tura ngaihtuahna an lo sen nasat turzia leh an rawngbawlna lo dawngsawngtute rilru sûkthlêk leh mamawh tak ngaihtuaha an rilru a buai turzia tar lanna ṭha tak mai, an Mission report-ah an ziak a:

"Mizo ṭawng kan thiam ṭan tirh laia Pathian thuchah kan sawi hmasak ber chu sual laka min chhandamna chungchang thu a ni a. Mahse, anni chuan sual laka chhandamtu mamawhin an inhre lo tlat mai a. Tichuan, kawng dang kan hmu chhuak ta a. Isua chu ramhuai ngamtu leh a ralthuam zawng zawngte pawh chhuhsaka hnehtu, ramhuai thuhnuaia awm ṭhinte pawh chhuah zalentu a ni tiin kan sawi ta thung a. Hei ngei hi Lushai-hote tana chanchinṭha an mamawh dik tak chu a ni," tiin.

Mizorama British lo luh vawi khatna chu kum 1871 kha a ni. British-ho khan Mizoram kan tih tak hi hmun hnihah an ṭhen a, chhim bial chu Bawrhsap hmasa ber Murray-a'n April 1, 1891-ah Lunglei aṭangin a awp a, hmar bial pawh Bawrhsap hmasa ber Captain Browne-a'n May, 1890 khan Aizawl aṭangin a awp bawk. Chhim bial leh hmar bial chu hmun khata khawmin, Mizoram pum huap Bawrhsap hmasa ber Maj. John Shakespeare-a'n April 1, 1898 khan Aizawl aṭangin a awp leh ta a, khatih lai khan Lushai Hills District tih a ni.

August 23, 1922 khan Lallianzuala Sailo (August 23, 1922–June 28, 2002) chu Hualtu khuaah a piang a, a pa chu Lalhlinga Sailo niin Hualtu lal a ni a, a nu chu Lalthangpuii Sailo a ni. Shillong-ah lehkha zir tumin Hualtu aṭangin Aizawl thleng kein a kal phawt a, Aizawl aṭanga Silchar pawh kea kal lehin, ni sarih hun a hmang a. Chumi zawhah relin Haflong kaltlangin Lumding lamah kal kualin Guwahati a kal leh a, tichuan, Shillong chu kum 1939 khan a thleng thei ta a. A thlen ni leh thla erawh kan hre thei tawh lo va, kum tawp lamah Shillong a thleng a ni mai thei.

Mizoramah chuan kum 1939 March khan Mizoram bawrhsap AG McCall leh a nupui J McCall te chuan 'Lushai Hills Cottage Industry' an din a, Mizote chuan 'Pawnpui tê tahna' an ti mai ṭhin a ni awm e. Hetih hun lai hi Indopui II-na chhuah ṭan hun a ni a, Hitler-a leh a pawl German sipaite chuan September 1, 1939 zing dar 5:30-ah Poland ram chhungah an lut a. September 3, 1939 khan Great Britain leh France chuan Germany do chu an puang ve ta nghal bawk. September 17, 1939 khan German chuan Poland chu a hneh a, June 22, 1941 khan Hitler-a chuan Souviet Union a beih leh tak avangin Russia pawh indonaah a tel ve ta a. Japan chuan December 7, 1941 khan America lawng rual dahna Pearl Harbour, Hawaii thliarkara mi a bei thut a, sipai 2,000 thiin, 1,100 vel an hliam a, thlawhna 200 aia tam a chhe bawk. December 8, 1941-ah chuan Japan chuan United States leh Great Britain an do thu a puang a ni.

Lallianzuala Sailo hi kum 1930 khan Aizawla Boy's ME School-ah Lower Primary a pass a; kum 1935-1938 chhung khan lal fa rawsawt hmuin Aizawl Mission School, khatih laia Aijal (Aizawl)-ah Middle a zo. Heta a kal lai hian Assam sawrkarin Lusai lal fate tana an tih rawsawt hmuin thla tin cheng 4 a dawng. Hetihlai vel hian Welsh Presbytarian kohhranah baptisma a chang bawk.

Mizorama pawl ruk thleng a zir zawh hnu chuan Shillong lama zirna chhunzawm turin kum 1939 khan a chhuk thla ta a, stipend pawh a dawng chhunzawm zel nghe nghe. Shillong a thlen veleh Government English School-ah inziak lut nghalin, an Principal chuTE Pugh-a a ni a, Welsh Presbyterian missionary a ni. Kum 1941 khan Lallianzuala Sailo chu pawl 9 niin Gov't High School Shillong-ah a zir a. A awmna Earl Hostel-ah chuan, "Sawti laiah sawn mi mak danglam tak mai, Setana hnungzuitute ni ngei turin Inrinni serhin an inkhawm ṭhin," an tih a hre ta a. Mak a tih em avangin chung mite chu zawn chhuah a duh ta tlat mai a. January thla Sabbath ni hmasa ber, kum 1941 zing dar 6:30 velah chuan Setana zuitu, Inrinni serhtute chu zawng turin a chhuak ta a. Darkar 5 zet a zawn hnuah chuan a ril a ṭâmin a chau tawh hle a. Chutihlai chuan Nongthymmai-ah biak in thar tak hmuin, a kawtah a ṭhu chawl a. Chutia a ṭhut lai chuan Sap nu pahnih hmuin, chair thleh theih kengin biak in lam an pan a hmu a; a bul an thlen chuan, an chair kente chu a dah felpui a, a mi zawnte an ni mai ang em a ti rilru a ni.

Chutia Setana betu hmuh tuma a hawi vel lai chuan Sap pa pakhat inchei nalh tak mai leh suit dum haa nghawngawrh awrh zaih mai, hmelṭha bawk si a hmu a. A bul a rawn thlen chuan hawihhawm tak leh hmel hlim tak pu chung hian a rawn bia a, inkhawm ve tura a sawm angin biak inah chuan a inkhawm ve ta a ni. A tum loh deuhva Setana betu Inrinni serhtu ni bawk site chu a hmuh avangin, a awmna hostel (A awmna hostel leh Adventist biak in inkar hi mel 4 vel laia hla a ni awm e) lama a let leh hnuah pawh ngaihtuah chhunzawm zel a, Pathian mite a chhar zawk ni hialin a ring ta a. A hnuah chuan Sap nu a hmuhte kha Pastor JF Ashlock-a leh Pastor OW Lange-a te nupui an ni tih a hre ta a; Sap a hmuh pawh kha Pastor JF Ashlock-a a nih tih a hre ta bawk a ni.

Lallianzuala Sailo chu Pastor JF Ashlock-a Pathian thu zirtirnaah chuan a tel vel zel a, March 1941 aṭang chuan Sabbath serh ṭanin, Mizo zinga Sabbath serh hmasa ber a lo ni ta a. Hetihlai hian a sikul kalnaa an Principal TE Pugh-a chuan a lo hriatin, a kalsualna lai hrilh turin pastor pakhat a tir hial a; mahse, a pawm dan thar aia dik zawk an kawhhmuh theih loh avangin a pawm dan thar chu a pawm nghet zual sauh va. Hetihlai hian Pastor OW Lange-a sikul hawn thar Adventist Training School (ATS–tunah chuan North East Adventist University tih a ni tawh)-ah zirlai hmasa ber ni turin April 1941 khan Assam sawrkar aṭanga ṭanpuina a dawn ṭhin hnuchhawnin a kal ta a ni.

1941 April thla tawp lamah chuan thih ngamin a dam lo ta vak mai a, Jowai Presbytarian Mission Hospital-ah thla ruk vel zet a awm a ni awm e. A ziaawm chhoh deuh chuan a natna khum aṭangin Sabbath serh chu a tih tur a nih thu a puang a, Lushai Student Association chanchinbuah a dam loh laia ngahsaka enkawltu Seventh-day Adventist missionary-te chungah lawmthu sawina a ziak chu Welsh Presbytarian Missionary-ho an lungawi lo hle mai a. Rev. EL Mendus-a nupui Pi Mendus-i chuan chu chanchinbuah vek chuan Lallianzuala chu amah hringtu Welsh Presbytarian chungah lawm nachang hre miah lo, fapa tlan bo a nih thu leh, tu tan maha bengkhawn tlak lohah riak chhuahin a ziak ta hial a. A hnu lawkah ke pawha la kal hlei thei lo Lallianzuala chu damdawi in aṭangin chhuahtir a ni ta hial a. November 6, 1941 khan Pastor Jensen-a te banglaah zâwn luh niin, a dam chian thleng a awm ta a ni. Hetihlai hian Pastor OW Lange-a'n baptisma class neihpuiin, November 28, 1941-ah baptisma a chantir ta a; Mizo zinga Seventh-day Adventist kohhrana baptisma chang hmasa ber a ni.

Seventh-day Adventist Kohhran hi kum zabi 19-na lai vela America rama Millerite Movement an tih aṭanga zi chhuak chho, Battle Creek, Michigan-a May 21, 1863-a General Conference-in ‘Seventh-day Adventist Kohhran’ tia a pawm a ni. Kum 1882 khan Anna Gordon-i, SDA missionary chuan Mumbai a thleng a, mahse, a awm rei loh avangin rah duhawm hmuh tur a awm lo. Kum 1889 khan Adventist pahnih Stephen N Haskel leh Percey T Megan te chu America aṭangin an lo kal a, hemi ṭum hian Hindu sakhua vuantu Pandita Ramabai, Maharastra mi Kristiana inlet chu a kâwm nghe nghe. Kum 1893 khan America mi leh Adventist ni bawk William Lenker leh AT Stroup ten Calcutta an thleng a, kum 1895 khan Calcutta chu rawngbawlna hmunpui a lo ni ta a. Kum 1895 vek khan Adventist missionary Georgia Burrus-i chuan Calcutta thlengin, India mi Kheroda Bose chu India rama Adventist hmasa ber ni turin Adventist-ah a inpe a; a hnuah Nanibala Biswa, LG Mukherjee leh a fapate pawh Adventist-ah an inpe leh bawk.

Kum 1913 khan FO Raymond-a chuan Khasi Hill-ah Adventist thuchah a theh darh a, kum 1915 khan England rama layman Adventist EG Hardinge leh a chhungkua chuan British sawkar hna (Survey Official) thawk turin Shillong an thleng. Khasi Hills-a rawngbawlna nasa zawk thawh a nih theih nan Pr. LG Burgess leh a nupui Georgia Burgess te pawh kum 1918 khan Shillong an thleng a; kum 1919 khan missionary nupa WH Steven leh a nupui ten Shillong an thleng leh bawk.

Tichuan, kum 1920 khan Calcutta-a member 284-te chuan Northeast India Union Mission chu an din ta a, kum 1934 aṭangin Khasi Hills-ah rawngbawlna neih an tum a. Pathian kaihhruaina azarah rawngbawlna chu neih niin, Shillong-a baptsima chang hmasa berte chu April ni 17, 1920 khan an chang. Kum 1928 khan Khasi mi E Dhorom Dkhar chuan bapstima a chang a, khasi zinga Adventist-a baptisma chang hmasa ber a ni. Kum 1934 khan Pr. Burgess-a'n Rajee leh a nupui chu baptisma a chantir bawk. Burgess-a ten Shillong an chhuahsan hnuah anmahni thlak turin JF Ashlock-a leh a nupui chuan June ni 27, 1935 khan Shillong an thleng a, anmahni pui turin OW Lange-a nupa chu kum 1937 khan Shillong an thleng ve bawk. December 21, 1937 khan Shillong-ah kohhran ram tur square feet 44,000 chu Rs 8,800-in an lei a, hetihlai hian Shillong-ah Seventh-day Adventist member 50 vel lek an awm. Kum 1941 khan Jowai-ah Adventist Training School (Tuna Northeast Adventist University) an din a, February 1942 khan Pastor OW Lange-a chu Principal hmasa ber a ni.

Lallianzuala Sailo chu kum 1942 khan ATS, Shillong aṭanga pawl 10 a zawh hnuah kum 2 ngawt ATS-ah zirtirtu a ni a. Pawl 10 a zir lai khan Christian doctrines (Kristiante thurin) tih chu Mizo ṭawngin a letling a, Mizoramah kar khat chhung lekin copy 500 a hralh zo nghal vek a ni. Kum 1946 khan Khawchhete, Zokhawsang, Pukpui, Zotlang leh Haulawng khuaah Sabbath serh an awm tawh a; Lallianzuala ho hian kum 1947 khan Zokhawsangah Adventist biak in hmasa ber sak a ni a, kum 1949 khan Adventist sikul hmasa ber Lunglengah a din bawk. A rawngbawl nasat vanglai chu kum 1944–1953 chhung kha a ni ang.

Kum 1954 khan Spicer Memorial College (Spicer Adventist University tih a ni tawh) aṭangin Bachelor of Religious Education (BRE) a zo a, Mizo zinga BRE zo hmasa ber a ni. Kum 1955 khan Delhi University aṭangin BEd a zo bawk. Kum 1954 May ni 25 khan Lalziki Sailo nen an innei a. A nupui Lalziki Sailo hi Mizo zingah chauh pawh ni lovin, India hmarchhakah MEd (1952) zo hmasa ber a ni nghe nghe.

Kum 1966 Mizoram buai lai khan Lallianzuala Sailo chu MNF tan a inhman avangin Shillong Jail-ah a tâng a; chumi hnuah a nupui Lalziki Sailo-in Principal hna a thawhna, Basic Training School-ah zirtirtu hna a thawk leh a ni. A rawngbawl chhung khan heng lehkhabute hi Sap Mizo ṭawngin a letling–(i) Kristiante Thurin, (ii) Tlanna, (iii) Hriselna leh damreina, (iv) Tunlai thu dik, (v) Daniala lehkhabu, (vi) Seventh-day Adventist-ho, (vii) An hour with your Bible, (viii) Baptisma Manual, etc. Pastor JF Ashlock-a'n 'Apostle to the Mizos' tia a koh Lallianzuala Sailo chu June ni 28, 2002 khan a muhil ta a ni.

Thu laknate:

1. Lalhruaitluanga Ralte, Zoram Vartian: Chanchintha leh Thuziak khaw var tan dan (Aizawl: Fineprint, 2008), pp.165-243.

2. B. Lalthangliana, Mizo Chanchin: India, Burma leh Bangladesh-a, (Aizawl: Mrs Remkungi, Third Edition–2023), pp. 518-741

3. Rev. Dr. Zairema, Kan Bible Hi, (Aizawl: ZR Publications, Second Edition–2018), p. 137

4. Rev. B. Zirsangliana, Theology Kalphung Hrang Hrang Te (Aizawl: Lalremsiami, 2011) pp. 201 & 202

5. Darchhawna, Khawvel History & Cultures, September 10 (Aizawl: 2002), pp. 288-355

6. Pastor H. Zairemthanga, Seventh-day Adventist Kohhran Din Tan Dan (2004), p. 241-251.

7. Hrangsote Darrikhuma, Mizorama Adventist Kohhran Ṭobul (Aizawl: Mizo Conference of Seventh-day Adventists), pp. 9–80

8. C. Vanlallawma, Tun Kum Za Chhunga Mizo Hnam Puipate (1894-1994) [Aizawl: M.C Lalrinthanga, April 1994], pp.135-165

9. Prof. Boxter Kharbteng, Ph.D, Special Academic Review of Dr. Rusievan Shangpliang's Book, History of the Seventh-day Adventist Church in Northeast India (Laitumkhrah, Shillong: Northeast Indian Union of SDA), p.3-8-

- Zoliansanga Tlau