Written by
Upa Lalthara
IAS (Rtd)
HLA PHUAHTUTE HLA PHUAH/SIAM DAN NI LOVA HLA SAK/CHHUT (Part II)
Hmanni lawk Kristmas d^wn chiah khan, kan Kristmas hla l^r pahnih, ‘Mal min sawm turin’ tih (Pu Patea phuah)-a “V^n khuaan ro a r>l” tih lai hi, “V^n khuah ro an r>l” tih z^wk tur ni a ka hriat thu leh, ‘Hlimna ni ropui chu a >ng” (Pu Kamlala phuah)-a “Ro thil dang a ngai tawh lovang” tih hi “Ro thil dang a ngai tawh love” tih tur ni a ka hriat thu ka rawn ziak tawh a. Hemi chhunzawm n^n hian hla dang saksual/ chhutsual ni a ka hriat te lo thlir leh i la.
Pu Chawngkhupa hl^ “Aw, khawngaihtu Pathianin” (No. 36)
1. He hla, “Aw khawngaihtu Pathianin” (KHB No.36) tih hi Pu Chawngkhupa’n a personal testimony angin, ama ir-^wm chhuak ngeia a phuah a ni a. A hl^ hi a nunga, sak a nuamin, l>nkhawmna-ah pawh sak hlawh berte z$nga mi pawh a ni. Mahse, tihsual palh (printing mistake) ni ng>ia ka hriat, t<n thlenga la tihdik loh chu - ch^ng khatna, tlar hnihna hi a ni. ‘Kan thinlung chh<ngah hian’ ti-a kan hlabu hmanlaia chhut hi ‘Ka thinlung chh<ngah hian’ tih t<r niin a lang. T<n hm^a kan lo sak ve ṭhin d^n pawh ‘Ka thinlung chh<ngah hian’ tih a ni a; a thl<k n>n pawh a inmil z^wkin, sak pawh a nuam z^wk bawk.
2. Hl^ hi ‘plural form’ a phuah leh, ‘singular form’ a phuah an awm a. He hl^ hi chu mimal tawnhriat (personal testimony) puan chhuahna a nih a v^ngin, ‘singular form’ a phuah a ni r>ng a. A thunawn tlar t^wp bera: “Kan chhandamtu i thur<k hi” tih ni lova, “Ka Chhandamtu, i thur<k hi” tih te, a ch^ng thumna-a: “Aw, kei misual bo hn< hi, A khawngaihna z^rah; Thlarau min pe, nunna hi, Aw, ka nunna, Lalpa fak rawh” tih aṭang te pawh hian, mimal tawnhriat hla (singular form a phuah) a nih hi a chiang khawp mai. Hla bu ennawn/ reprint leh hunah chuan tihdik ngei tawh ni se a duhawm ngawt mai.
3. ‘Mizo Rohlu’ tih hlabu, Pu R. Lalr^wna siam (2009 edition)-ah hian Pu Chawngkhupa chanchin tl>m leh, he hla a phuah dan hi ngaihnawm takin ziah a ni a. Mizoram buai hma-a Pu Chawngkhupa Zoram dung leh v^ng lo fanpui tawhtu, Upa Hmingthanga, Electric v>ngin, Pu Chawngkhupa sawi d^n a hriat zulzuiin he hla hi ‘Mizo Rohlu’ hlabu ah hian chhut ni-a sawi a ni. A chang 1-na tlar thumna hi ‘Thlarau min p>k nunna hi’ ti-a dah ni a. (Kan hlabu-ah hi chuan ‘Thlarau min p>k l^wmna hi’ ti-a dah a ni). A chang 3-na tlar thumna hi ‘Thlarau min pe, nunna hlu’ ti-a dah a ni a. (Hei pawh hi kan hlabu-ah hian ‘Thlarau min pe, nunna hi’ ti-a dah a ni leh hlauh thung a). Upa Hmingthanga hriat d^n hi a chiang t^wk hle in a lang a. Chuvangin h>ng tlar hnihte pawh hi Pu Chawngkhupa phuah ang ngeia dah leh ni se a va ṭha dawn em.
4. A thunawn tlar khatna erawh hi chu, kan hlabu hmanlaia dah ang tho hian, ‘Mihring mihrinna hianin’ ti-in Pu Lalr^wna hian a dah a; mahse a sawi zauhna-ah hian, Pu Changkhupa’n “‘Mi fing finna chu ka tiboral ang’ tih a nih kha”, a tih chu changchawiin, ‘Mifing mihrinna hianin’ emaw, ‘Mifing mi finna hianin’ ti a dah tur ni awm tak a ni, tiin Pu Lalr^wna hian a rawn tlip leh lawi bawk si a. He lai Pu Chawngkhupa’n a phuah d^n tak hi chu an hre chiang bik lo a ni mai thei e.
5. Dr Thangchungnunga lehkhabu ziah “Ka Tawn Hriat” (2018) tih-ah hian Pu Chawngkhupa chanchin, Dr Thangchungnunga’n a tawnhriat ngei mai chu ngaihnawm takin ziah a ni bawk a. Dr Thangchungnunga’n he hla thunawn Pu Chawngkhupa’n a phuah dan, amah Pu Chawngkhupa ^w-k^ ngei aṭanga a hriat d^n chu: ‘Mifing mihrinna hianin’ tih hi a ni a. Hei hi a dik ngei pawh a rinawm ta a; hlabu chhut ṭhat leh hunah pawh hetianga dah mai hi a ṭhat ka ring.
6. Mahse, mi ṭhenkhat chuan, khita Pu R Lalrawna rawn sawi lan pakhat z^wk, ‘Mifing mi finna hianin’ tih hi Pu Chawngkhupa phuah d^n niin an hre tlat bawk a. Tin, Upa Hmingthanga beng hriatah ngei, amah Pu Chawngkhupa’n helai hla-thu a phuah d^n a sawifiah n^na a hman chu “‘Mifing finna chu ka tiboral ang’ tih a nih kha” a tih hi a ni a. (Isaia 19:14 & I Kor 1:19). H>ng Bible ch^ng, Pu Chawngkhupa’n helai hla thu a phuah d^n sawifiah n^na a hman hi kan changchawi d^wn a nih erawh chuan, ‘Mifing finna hianin’ tih mai turah ka ngai a. Tun ai hian syllable khatin tl>m ang a, a solfa chuan, :s /s :- /l .l :l /s ti-a dah mai tur a ni ang a; a nalh in sak pawh a remch^ng viau tho ang. ‘Mifing mi finna hianin’ tih hi chu Mizo ṭawngkau chheh dik a ni tlat si lovin a lang.
Suakliana hl^: “Jerusalem Zion khawpui chu thl$r teh u” (KHB No. 194)
1. He hla ch^ng 2-na hi Kristian Hla Bu-ah hian:
“Jerusalem khawpui thar nuam chu thl$r teh u,
Aw, mi an tam, Beramno Lal l>nna
Hmun mawiah chuan;
Aw, Kalvari-ah Pathian khawngaihna
Dawn a ṭul mang e” ... ti-a dah a ni a.
2. A tlar hnihna-a “Aw, mi an tam” tih hi “Aw, mi an dang” ti-a dah tur niin Pu R Lalr^wna chuan a hlabu siam “Mizo Rohlu”-ah a lo ziak tawh a. Hei hi finfiahna nei hran chiah lo mah ila, kei pawhin a dik ngei ka ring a. A ch^ng khatna-ah hian “Aw, mi an tam” tih hi chu a awm tawh a; a thusawi (context) pawh a dang daih a. ‘Lei Jerusalem Zion khawpui-ah chuan mi an tamin, an phu mur mur mai a, mahse kan Lal Isua t^n hmun a awm ve si lo’ tiin a sawi a. A ch^ng hnihna-ah hi chuan v^n Jerusalem khawpui thar a sawi thung a; ‘he khawpui thar nuam, Ber^mno Lal lenna-ah hi chuan a mi ch>ngte pawh an dang ta’ a tihna ni ngeiin a lang. ‘Mi an tam’ lam thu hi hetah hi chuan a sawi tum niin a lang lo. Pu R Lalr^wna pawh hian Suakliana phuah d^n hi hre chiang hle in a insawi a. A phuah ang taka dah leh ni se a va ṭha d^wn em.
3. Tin, hemi ch^ng v>k tlar hnuhn<ng pahnihte hi “Aw, Kalvari-a Pathian khawngaihna D^wn a ṭul mang e” tih tur niin ka hre bawk a. He hla pumpui kalhmang han thl$r hian ‘ngaihtuahna/suangtuahna rama ch>nna hl^’ a ni ber a. Hemi thl$rna aṭang hi chuan ‘Kalvari-ah Pathian khawngaihna va dawn a ṭulzia’ lam hi Pu Suakliana sawi tum niin a lang lo. ‘Kalvari-a Pathian khawngaihna (lo lang kha) d^wn (ngaihtuah) a ṭul mang e’ a tihna ni z^wkin a lang. Heti z^wnga dah hian, hemi ch^nga hla thu dangte leh, a ch^ng dang thute n>n pawh a inmil z^wk bawk in a lang. “Kalvari-a hmangaih lo lang kha, Ṭhangthar z>lah an hril ang”, tih te leh, “Kalvari-a i hmangaihna chuan, Fang chhuak thuai la khawvel zawng leh ram hi” tih hl^te ang bawk hian “Kalvari-a” tih tur a ni ang. Tin, ‘dawn’ tih leh ‘d^wn’ tih hi chu an dik thei ve ve thovin lang mahse, a chunga kan sawi t^k ang khian, ‘suangtuahna khawv>la ch>nna hl^’ a nih avang hian ‘d^wn’ tih hi a phuahtu phuah d^n a nih ngei a rinawm bawk. Hetianga dah ngei ni thei se a va ṭha dawn em.
Zos^pthara hl^: “Leilung pian hm^in thu chu a awm” (KHB No. 5)
1. He hl^ hi Pu Zos^pthara’n ama ir-^wm chhuaka a phuah niin a lang a. Ch^ng thumna, tlar khatnaah “Pathian z^wlneiin thu a hril ch^wk” tih hi “Pathian zawlneiin thu an hril ch^wk” tih z^wk tur ni^wm tak a ni. Hei pawh hi a t$r taka an chhut dan finfiahna tur nei hranpa lo mah ila, hriat sual emaw, chhut sual palh emaw a nih hm>lin ka hria.
2. Kan sawi tawh ang khan, kan zos^pte leh kan rual <, hla siamtu hmasate khan a thu lam r$k leh a thl<k inmil (rhyme) hi an thiamin an ng^i pawimawh >m >m mai a. Hetah pawh hian ‘a hril ch^wk’ tih ^i chuan ‘an hril ch^wk’ tih chu sak a nuam z^wk daih a. Hei v^ng ngawt pawh hian ‘a’ tih ^i chuan ‘an’ tih hi a hman ngei a rinawm.
3. Tin, a hla thu kalhmang han thlir hian z^wlnei pakhat, tu emaw sawi b$kna lam ni lovin, Pathian zawlneiten hm^sang aṭanga Pathian thu an hril ṭhin sawina niin a lang bawk a. A tlar dawt chiahah pawh hian “Angel-te pawhin a inhriattir bawk” a’n ti zui bawk a. Tichuan, hm^sang aṭang tawha Pathian z^wlneite’n thu an hril/hrilhl^wk ṭhin thu leh, Angel-te hmang pawha Pathian thu hi puanchhuah a nih ṭhin thu sawina ni ngeiin a lang. Hebrai ziaktu pawhin “... kawng tinr>ngin Pathian chuan kan pi pute hn>nah zawlneite hmangin thu a sawi ṭhin a...” a ti a (Heb 1:1).Tin, kan hla dangah te pawh “A lo kal hm^in a chanchin, Zawlneiten an hril l^wk ṭhin” (KHB No. 169) tih te, “Zawlneiten an hril l^wk, Lal Messia kha” (KHB No. 110) tih te kan nei bawk a. Chuv^ngin, mi hlaphuah lo tihdanglamsak anga ng^i lovin, tihsual palh anga ng^iin, kan hlabu chhut leh tikah chuan helai thu hi ‘an’ ti-a tihdik mai nise a ṭhat hmel e.
Lalsangzuali Sailo hla: “Ka duh ber Lalpa” (KTP Gen Conf Hlabu)
1. T<n hn^i deuh maia Pi Lals^ngzuali Sailo hla phuah, kan sak l^r >m >m, “Ka duh ber Lalpa” tih pawh hi, a thunawn tlar t^wpah hian rawn sak/chhut danglam a awm ta tlat mai a.
2. He hla thunawn tlar t^wpna hi “Chatuan thlenga ka belh t<r chu” tia Pi Lals^ngzuali Sailo-in a rawn phuah leh kan lo sak ṭhin kha a ni a. ‘Lals^ngzuali Sailo Hl^-te’ tih hlabu, a pasal Laldinliana’n kum 2007-a a chhuahah pawh kh^n hetianga chhut hi a ni ngei a. Mahse, Chanmari Pastor Bial Zaip^wl chuan “Chatuan thlenga ka belh tur che” tiin an rawn sa l^r ṭan a, hetiang tho hian KṬP General Conference Hla bu, 2014, 2016 & 2018-ah pawh an rawn chhu ta z>l mai a. (KTP General Conference Hla bu, 2012-ah kha chuan a dik taka chhut a lo ni tawh si a; Chandmari Pastor Bial Zaipawl rawn saksual hian hlabu siamtute hi a hruaisual ve ta z>l emaw ni!)
3. Hemi aṭanga ka ngaihtuahna-a lo lang chu: ‘He hl^ an lo sak/tih danglam t^k mai hi tihsual palh nge ni-a, Chandmari Bial Z^ipawl conductor/KTP Conference hla bu buatsaihtute hian dik z^wka an hriat angin a hla thu hi an lo her danglam ve ta mai zawk?’ tih hi a ni. Tin, t<nlai ṭhangthar te hian kan hl^te hi a thu ngaihtuah chiang l>m lovin kan sa liam mai ṭhin nge, Mizo ṭawng hi kan thiam vak lo hrim hrim tihte pawh min ngaihtuah t$r bawk.
4. Mizo ṭawnga ‘chu’ leh ‘che’ hmanna hi chu Mizo dik tak, Mizorama seiliante t^n chuan kan buaina t<rah ka lo ng^i l>m lova. H>ng thu pahnihte hi chu kan hman zin >m avang hian an hmanna t<r pawh kan rilrua nghet taka intuh ve mai t<rah ka lo ngai ṭhin a. Grammar lam aṭanga sawifiah d^wn chuan mi (third person) chanchin sawina-ah ‘chu’ kan hmang zuia, midang (second person) hn>na thu kan sawiin ‘che’ kan hmang zui ṭhin tl^ngpui a.
5. Mahse, ‘second person’ hn>nah pawh “Nang hi i ni/Nang hi em ni” tia kan address tawh hn< hi chuan ‘che’ hmang lovin, ‘chu’ tiin kan tlip z^wk ṭhin. Example aṭang hian a chiang mai ^wm e: “Nang hi i ni maw ka zinpui t<r chu/ ka thawhpui t<r chu?” emaw, “Nang chauh hi em ni court-a ka dinpui t<r chu?” emaw, “Nang hi i ni ka duh ber chu” emaw, “Nang chauh hi a l^wm ka dam chh<ng zawnga ka hmangaih t<r chu” tih ang te hi Mizo ṭawng dik tak an ni ; h>ng-ah hian ‘che’ hman a dik thei lo. ‘Che’ hmanna t<r chi chu: “Nang ka b>l ang che” emaw, “Nang hi ka duh ber che” emaw, “Nang hi ka duat ber ang che” emaw, “Nang chauh hi ka hmangaih fovang che” tih ang te hi an ni.
6. A chunga kan han thailan t^k ang khian, mi hlaphuah lo tihdanglamsak ni lova, lo hriatsual av^nga chhut dik loh emaw, lo chhut sual palh hrim hrimte pawh thil awm thei an ni bawk a. Hetiang hi chu, “Kan lo tisual palh a nih hi” ti-a hun remch^ng hmasaa tih dik mai hi hreh lo i la a ṭha ber ang. Chu chu Kristian kan nihna anga thuhnuairawlhna leh inngaihtl^wmna dik tak kan tihlanna pawh a ni ngei ang.
Rev Lianhmingthanga hla: “Ngai rawh Lalpain a gr>p huanah”
1. He hla ch^ng thumna hi, a awmzia leh a sawi tum tak kan hriatthiam d^n a inang lo nual mai niin a lang a. Hei v^ng hian helai pawh hi han luhchilh law law ta mai ila. A hlathu hi lo en phawt ila:
“Retheite chu hlim leh l^wm takin,
Hmangaihna ruai ṭhehan;
Lalpa, chatuan nunna chang turin,
Anni chu rawn hruai rawh”.
2. Hm^n deuh lawk khan Kristian Tlang^u-a hemi chungch^nga zawhna lo lang pakhatah chuan, “He hla ch^ng thumna, tlar thumna-a Lalpa, tih zawh chiaha ‘comma’ awm hi dahsual a ni lo maw? ‘Lalp^ chatuan nunna chang turin’ tih tur a ni zawk d^wn lawm ni?” tiin a rawn z^wt a. Kristian Tlangau-in chhanna an rawn p>k-ah chuan, “Lalpa, tih zawha comma dah hi tihsual niin a lang lo. Lalpa hn>na ngenna ang a ni a; retheite pawh hmangaihna ruai ṭheh tura rawn hruai tura Lalpa ngenna a ni” ti lam hawiin a rawn chh^ng thung a.
3. Mahse, a chunga t^rlan t^k ngaihd^n leh hriatthiam d^n pahnihte khi chu an dik hlel ve vein a lang. A hla pum pui han thlir hian, he hl^ hi chu Pathian hn>na ngenna hl^ ni lovin, mihringte hn>na ngenna hl^ a ni z^wk a. Tichuan, he hla ch^ng thumna tlar thumna bula ‘Lalpa,’ tih zawha comma awm hi a dik ngei a. A dawt chiaha ‘chatuan nuna’ tih hi Lalpa sawina tho a ni thung a. Lalpa chu ‘chatuan nunna chhang’ (bread of life) a ni a; chumi ‘nunna chhang’ chu chang ve turin retheite chu rawn hruai rawh, ti a mihringte hnena ngena a ni z^wkin a lang. Isua ngei pawhin “Kei hi nunna chhang chu ka ni” (Johana 6:48) a tih kha. A S^p hla lamah pawh a chiang khawp mai. Hetiangin:
“Go, bid the poor with joy and gladness
The feast of love to share;
And He, the Bread of Life Eternal,
Will make them welcome there”.