Written by
Lalnunmawia Pachuau

'VAIHNA VARṬIAN’ AH KA THANGHARH HLAWL MAI A

Kei anga zirna runsâng kaia College a kal lai khan Pu Mafa-a hian Zofate chu ‘Chawlhna Tuikamah’ min chawlh pui veng veng tawh a, chu mi hnuah a irâwm chhuak inkahpukchaw chho zut tura kan beisei rûk êm êm lai leh chilthli farchunga thangthar ten kan William Shakespear ve ngêi tur a ni tia Tlumtea thlira kan lo thlir lai in theireh tak mai hian min reh san leh veng veng mai a. Mahse kum sawm chuangliam a lo veichhuah meuh chuan vanneihthlak tak maiin thlaler ramro, buichhe tahna ram, kumtin meisen an pem luh vut vutna ram a tangin dangro dangcharin a aurawl a lo chhuah leh ta. Kum hnih a lo liam leh meuh chuan zanthim kalpêlin khawfing a sut chah hnuah ‘Vaihna Varṭian’ ah Zofate chu min lo thawngtho leh ta a nih hi.

Thu leh hlain thil a tih theihzia hre chiang tute hian suangtuahnaa inhampuarna mai mai a nih loh zia lantirin he hringnun khawvel hi an lo her danglam thin. William Shakespear ten English thisen zûnzâm leh thinlung chu khawvel ngam theihna turin an lo chherhriam a, Rosseau ten French Lal rorelna kha lutuk lo tudâiin Karlmarx ten Russian Revolution an lo herchhuah pui tawh a. Tom Cabin (Pu Toma In) hmangin American saltâng chhuahna dar vaw turin Abraham Lincoln thinlung chu hnehin a lo awm bawk. Napoleana'n ralthuam keng pheisen valrual chhiarsen loh aia chanchinbu thuziak pakhat chiah a hlauh zawkna chhan chu hrelo kan awmlo hial ang. Kan hlaphuah thiam Saikuti ngêi pawh khan hla hmangin khaw mipui te thinlung chhuntlanga a lo khalhkhawm hiau hiau mai kha. Plato ten, “Suangtuahnaa inhampuarna mai mai a ni” tiin pawnchhe hnangkhai tlukah pawh chhuahlo mahse, a hnena finna tui lo dâwt tu Aristotle chuan khawvel hnehna hmanraw ṭangkai berah a lo hmang thung si a. Hringnun her danglama khawvel lo sîksawi kualtu, thuziak thiltihtheihna hian he Chhawrpial rûn pawh hi a sâwi danglam rem rem mai a nih hi maw..

Ka chhiar hma hauhvin a hming ‘Vaihna Varṭian’ tih ringawt aṭang hian Pulpit tlang aṭanga naupang leh rawltharte hriatthiam phak loh sermon buluk pui pui ang chu a ni lo tawp ang tih ka han ring nghal ringawt a, ka han bihchian chuan ka rinna chu a lo nemnghet chiang ngei mai. Tehkhin thu hlir hmanga LAL Isua’n he leia chanchintha a lo hril lai te chu mitthla zut zut pahin Short Story-in hringnun a sâwi danglam nasat theihzia chu ka ngaihtuah chhuak uarh uarh a. Ka rilrem zâwngtak a ni tiin ka tangka neihchhun Rs 100/- chuan ka han lei ve ta a, thingpui in hman lêk loa chhiar ni mah ila min va han hrâi tlai si êm! 

A thuhma a tang rêng hian keini tuaithar leh hnahpui la chhuah ve lo te tâna hawp hlawih hlawih tham thu rotling tak tak hi a lo inzep thuahthip ṭûn mai a, Vaihna 
Varṭian-a min ṭhanharhtir hma in hmangaih­na tuipuiah min han dungchhir san bârh bârh a, Midum kawnglai ho chenin an sawi­bân theihloh Remi hi hmuh a châkawm hliah hliah a, Bible changthlan bawhchhe ṭhak khawpa vawi hnih lai a thih nawn chhan hi zawng a nêp lo viau ta ve ang. ‘Mihring tan vawihnih thihruat a ni’! 

Remi hmu tura a lubûr chhunga a thluak zawng zawng a sênkim vek dan hi hriat châkawm lai tak chu a ni. Inngainatna in inngaihzawnna a hring a, inngaihzawnna aṭanga inngainatna a lêt theih tlat loh hi zawng a va dik em! Hmangaihna ken tel tlat thîkthu hian hei hi a hringchhuak si thin a nih hi. ‘Ngawih hi rangkachak a ni’ tih lai a hman tangkai dan leh kohhran sedai thiat hial khawpa a suangtuahna rama a han invaivung chho vel han chhiar meuh chuan thu leh hla hian thil a lo va han ti thei êm! 

Pencil phawrhchhuakin khawvel writer ho kutchhuak te chu ka thai nghauh nghauh reng mai a, khuarêl kan thlirdân hi a lo va danglam thin ve le! tiin ‘Dum Duhawmi’ thawnthua Lord Byron-a kamchhuak mawi em em mai chu ka han chhiar nawn leh a, “Mihring zechhia chhawm tel miah si lovin a zetha zawng zawng a nei niberin a lang. A chak tha a, chu chu a tawrawt phah hauh lo va, kawlh silovin a huai a. A nalh a, intivei nan a hmang chuang si lo.” Chapona nun a va han rapbet chiang kher êm! 

Sum leh paiin hringnun a khawihchhiat theihzia te , îtsikna leh huatna a thlenchhoh nasatzia te ‘Chhawlhring chhawlbuk’-a  a lo tarlang leh a lo thlep chho kual vel hian Sherlock Holmes te min hriat chhuah tir ram ram mai. Hringnun tawizia leh nêpzia, mitkhap kâr leka vaivuta kir leh mai tur kan nihzia hre reng chung sia hlim taka khawvel kan thlir ṭhin te chu Tawnmang Thamral hian a lo puang chhuak a. ‘Duhna Dawihlo’-a Japanese hlachâng thlenga a lo chhamchho hi chu kan tân chuan a u mah mah a ni e. Amaherawhchu, mi in-date lai a ni tih hre map lova Japanese tleitir Aya Kito a lo ngaihmelh phiangsen leh pek hian Mosia hnena Dan Sawm pek a bawhchhe leh ta, a bawhchhe reng mai zawng a nih hi. 

Chu tah ‘Tawktarh Tenawm’ hmangin kan mittui a han kaitho leh a. Mawi em em mai a, “Thawm chhuah miah lovin ka kalsan che a, nangmah hmangaihnaa khatliam thinlung phu dut dut ri chauh lo chu” ti in hmangaihna tuipui zauah min dungchhir pui leh ta. Paula ko kir tura Anjali’n, “Come back to me, Beloved, or I die” (Ka hnenah lo kir leh rawh, Duhlai, chutilo chuan ka thi ang) tia Paul-a a han ko chiah hi zawng, hmangaihna thinlung suihfin daidang tur hian tuifinriat leh khawmualpui te hian awmzia an lo va nei lo em! An inhmangaihna in daidanna bang a suchim zawih zawih han chhiar meuh hi chuan Sailo Lalfanu Laltheri’n, Sailo leh hnamchawm inkâra daidanna bang, hmangaihna hmanga a lo sutchim hnehsawhzia te min hriat chhuah tir a. Paul leh Anjali thlanlunga in ziak ‘Forever tied by the bond of true love’ tih thu mawi em em mai hi Zawlpala leh Tualvungi te thlanah khan lo inziak ve se, Famta J.F.-a te khan engtin tak han translate leh ang maw... 

Dikna leh rinawmna hmachhuana Lord Byron hla changthlan hmanga ‘Thihna Thangvalh’ a ta Pu Thanga a chhanchhuak te, ‘Khawngaihna Khatliam’-a Krista thisen zara Barraba leh Dismas thlarau chhandam a nihdan a lo puangchhuak te hian thlarau lamah pawh tuihnâng chu a pai ve ngêi ang tih a chiang a. Hmun ṭhenkhata ṭhahnem ngaih luat vang leh ṭawng hmang uluk tura kohhran thupuan a han sawisel piap piap ngam te hi a ngaihsanawmna lai tak zawk a ni. Ṭawng a boral chuan hnam hi a boral ṭhin tih hre chiangtu an nih tlat vang a ni. 

Zeldin thubawl leh phuahchawp, finfiah ngam si loh hmun, thlahrâng te riahrûn remna hmun, ‘Riahrun Râpawm’ah te min han hruailut a, hlau leh thlabara min awm tir hnuah duldawm meuhin min nuih tir leh hi zawng a nuam a ni e. Laihrui na ûrha Professor Pa-ti-phelh-phawlh-a hmanga min nuih chhunzawm tir hnuah ‘Ka Khawhar Khatliam’ hmangin nunhlui ramah min hnukkir leh a, lunglenna tlangah min lawnpuiin  hringnun hi mittui nen min han thlirpui leh a. Thihna kotlangah min dinpuiin lungngaihna vâwrtâwp, tihdam theih loh natna khirhkhân ber mai AIDS vanga hringmi tawrhna râpthlakzia in hnu min kharpui dawn emaw tih laiin ‘Êng lam chu panin kal rawh’ tiin Van In nuam, hmangaih te inṭhen tawh ngai lohna hmun, thim awm tawh lohna chatuan êng nuamah chuan min hruai lut ta a ni. 

A mah Pu Mafaa thawnthu tawi han chhiar meuh chuan fam ta kan miril C. Ṭhuamluaia te, L.Biakliana te, K.C. Lalvunga te, Kaphleia te thinlungah an lo thar nghal uarh uarh mai a. He minung ramah hian tisa puin awm tawh lo mahsela, an kutchhuak te hian lairil a va fan hneh em! Damreina hi kum tam lamah a innghat lova, he’ng kan miril kal ta te hian min hrilhfiah a ni. Hmar tuichêng ang seka Vaihna Varṭian han chhiar nawn tlut tlut pawh hian ninawm lam aiin lairil hi a fan thûk tulh tulh a, a thu laimu hi lem a nuam a, babai chawmkawi ang maiin kan lem duak duak mai a nih hi. 

Mahsela, titi phung lêng sawi duna ṭhut dun erawh zawng ka zuam hauh lo. Keini tuaitharte chu Lungdûp kahthlak ang maiin min uap khur mai dawn a, a thawpik thlak viau ta ve ang. Ralkhat aṭanga a kutchhuak te lo chhimthâl bekang puahpui ve phawng phawng hi ka duh tawk chiah.