SÂP ṬAWNG MAWLH HI

Sâp ṭawng hi kan ngaisang hlawm hle mai. Keimahni puala kan neih ve Mizo ṭawng aiin a hnam pum hian kan ngaisâng a ni awm e. Mi ṭhenkhat phei hi chuan vantirhkoh ṭawng tlukpuiin an ngaisâng hial niin ka hre ṭhin. Sâp ṭawng thiam ṭhenkhat chuan a grammar lam aṭangin min rawn khak a; mi dangin a lam dan chuti khati an ti a; a ṭhenin a thlûk dan lam aṭangin min teh tla duai duai bawk a. Kan ngaisâng a, kan rui bawk a ni ber e. Sâp ṭawng thiam hi a ṭang­kai tih phat rual a ni lo ve. Mah­se, kan buaipui dan leh thiam tura kan inhruai dan hi a dik em tih hi enfiah ve fo a ṭha. 

Sâp ṭawng thumal tam tak hi kan ṭawnga a tlukpui thumal kan neih ve loh avangin loh theih lohin Mizo ṭawnga kan ṭawng pawhin hman tel a ngai ṭhin. Mizo ṭawnga kan ṭawng mawlh mawlh laia sâp ṭawng thumal kan hman tel hian English grammar chhawmtir kher a ṭul lo. Tihsen chi rual a ni lo va; ṭawng pem kual dan nen a inmil lo. Nurse leh Police-in, “Ka night dawn,” an tih hian night hian English grammar a chhawm kher tur a ni lo. “Zaninah kan committee dawn,” kan tih hian sâp ṭawngin kan ṭawng lo va, Mizo ṭawngin kan ṭawng a; sâp ṭawng thumal committee hi Mizo ṭawng hmanin kan hmang a ni. Mi ṭhenkhatin english grammar chhawm luhtir phet an tum a, “committeee meeting tih tur,” tiin dan khauh tak siam an tum a; a ṭul lo. Sâp ṭawng hi thiam lo hle mah ila, “I will night tonight” kan ti lo va, “I will committee tonight,” kan ti ngai bik lo. Sap ṭawnga kan ṭawng loh lai, Mizo ṭawnga kan ṭawng lai erawh chuan Mizo takin kan hmang mai a ni. 

Sâpho khuan ṭawng hrang hrang zathum vel aṭangin thumal tam tak an seng lût a; grammar an chhawmtir lo. Grammar chu sawi loh, thumal awmzia pawh a nihna ang angin an chhawmtir vek reng reng lo. Keini erawh chuan chhawmtir phet kan tum a. Sâp ṭawng thiamho hian min hrilh fek fek reng mai a ni. Hei hian thil pahnih a lantir kan ti thei ang. 

(1) Sâp leh sâp ṭawng kan ngaisang lutuk a; a dik zawk hria nih kan chak hle. Kan ngaihsan dan hi kan mamawhna aia sang, uchuak rawngkai a ni. Heti em ema mihring leh mihring inngaihsan hi hnam puitling lo tihdan a ni. 

(2) Self-style grammarian kan ngah lutuk a; ṭawng nihna tak tak hre thuk, philosophy of language leh a behbawm hre thui leh man phâk kan nei mang si lo niin a lang. 

Mizoram mipui tam fe zawk hi engtikah mah Lon­don khawlaiah kan lêng dawn lo va; mi tam fe zawk hian hmaichhanah sâp paho hi kan be dawn reng reng lo va; chuvangin kan ‘sâp 

ṭawng zah-biak dan’ hi a ṭul em em lo ve. Dik tak chuan, sâp ṭawng dik sawi sawitute hi London paho ang hian an lo ṭawng thiam bik hauh lo. An thusawi hi kan ngaihthla ve fo a, Mizo-english tih a hriat fu zel. Han sawi zel ila, London paho anga ṭawng kher hi a lo ṭul reng reng lo. 

Kan subject zirlai atana pawimawh chin leh kan hnathawh mek atana ṭul chin kan thiam hi a tawk viau a ni. Mizoramah vantirhkoh ṭawng ang zia zanga ngaisang chungin kan inzirtir a. Mahse kan subject-ah hian vai kan tluk lo. MA Geography/ MA History etc, sâp ṭawng nalh taka ṭawng mahse a subject thiam fumfe lo ai chuan, sap ṭawng duh dan dana lam ṭhin, a subject thiam em em a chhawr tlâk zawk tih hi, ‘entrance exam’ hrang hranga vaiho kan tluk loh danah a chiang viau a ni. Sâp ṭawngin thawnthu kan ziak dawn emaw, hla kan phuah dawn emaw a nih loh chuan kan mamawh dan leh kan zirna subject atana ṭangkai chin kan thiam hi a tawk hle. 

Ngaihtuah tur pahnih i han chhawp teh ang: 

Sâp ṭawng thiam (inti) te hian a thlûk dan, a lam dan tih mai mai min hrilh min hrilh lo se, mahni thiam ang anga hmang pawp pawp turin min fuih se kan hlawkpui zawkin a rinawm. Sâp ṭawng lam dik lo leh hman dik loh nuihza siamna atan hmante hi sim ngam se keini thiam vak lote hian kan hlawkpui zawkin a rinawm bawk. 

Sâp ṭawng thumal, Mizo ṭawng hmana kan hmante hi Mizo ṭawnga kan ṭawng lai na na na chu sap ṭawng grammar zul zuia min hmantir talh hi tum tawh lo se. Sap ṭawnga kan ṭawng hunah kan thiam tawkin sap ṭawng grammar chu zui ve hram kan tum ve hram hram ang chu. 

Mizo ni chungin sâp ṭawng thiam i tum ang u. Tun hma deuh khan School pakhat prog­ramme ka chhim ve a. An school naupangte khan thil chi hrang hrang an rawn entirin an rawn ti a; Mizo thil pakhat mah a tel lo. Sâp hla leh sâp lemchan bak chu Bengali hla an sa a, an lam a, Nepali hla sain an lam tih vel a ni. Mizo thil reng reng a tel lo zu nia! Mizona leh Mizozia kalsan lo hian sâp ṭawng hi a thiam theih a, chutiang tur chuan i zir ang u. Engtin pawh sâp ṭawng hi uarin inti-sâp mah ila, sâp kan ni dawn reng reng si lo. 

Mizo nihna tlansan lo zawng hian a changkan theih a; Mizo ni chungin hnam dang ṭawng hi kan mamawh tawk na na na chu kan thiam thei. 

- Dr Lalchhuanawma Tochhawng