Written by
- Lala Khobung

IN EN LET A HUN

XXX ah school ṭha deuh a awm a, Hostel pawh an nei nghal. Mizo student an awm em... Awm lo... a nih Naga... Awm lo... an hotute pawh hnam dang vek an ni... A ṭhat dawn chu. Ka fate tan seat ka buaipui nghal ang. XXX ah School/ Hostel-ah ka fate dah ka duh a,... Mizo leh Naga an la duh tawh lo. 

Zaa za Christian in ti si kan in ngaihdan leh mi ṭhenkhat min ngaihdan a ni. Tunlai hian UPSC result-ah kan awm ta meuh lo. Hun reiloteah Chief Secretary/ Commissioner/ Secretary tur zingah pawh Mizo kan awm dawn lo. Tuna kan senior officer te, state service aṭanga kaisangte lah an pension a hnai tawh hlawm bawk si. State service aṭanga IAS a kai sang chu an awm reng ang, mahse upa lam an nih tawh avangin IAS a an hlan kai aṭanga seniority nei chauh an nih vangin UPSC-in direct-a a lakte angin an sang vak hman tawh lo. Kan Education system/ kan school syllabus or zirtirtute thiam loh vang? 

State kan neih hma kha chuan kum tin UPSC result-ah engemawzat Mizo hnahthlak kan lang ve ṭhin. Ka hriat dan chuan 1976 thleng khan UPSC result-ah IAS-31, IFS-7, IPS-14,IPS (Postal)-5, IRS-10, IDAS-3, Indian Customs & Excise Service-8, CIS-2, Indian Railway Service -1, Indian Military Land Cantonment Service-1, Indian Ordinance Factory Service-1, Indian Import & Export Service-1, Sipai Commission Officer-28 kan awm. Sipai Commission officer te tih loh chu Tribal quota a lut vek an ni. Kan tam kum deuh te chu-
1964 ah IAS-3, IPS(Postal)-1, IRS-2,
1965 ah IAS-3, IFS-1,IPS-2,IRS-1, Custorm & Central Excise-1, IDAS-1,
1966 ah IAS-3, IFS-, IPS-2, IPS (Postal)-2, Custom & Cental Excise-1,IIS-2
1974 ah IAS-4, IPS-1, IRS-1, 
1975 ah IAS-2, IFS-2, IPS-1, IRS-2, IDAS-1, 
1976 ah IAS-2, IPS-3, IA&AS-1

1960 hmaah chuan Pu Jamchawng Nampui IAS 1955 Batch (amah hi All India S.T. zingah IAS hmasa ber a ni). Pu Lalkhama, IAS 1958 Batch, Pu H.Vumkhawthang Indian Customs & Central Excise 1958 Batch. Sipai lamah chuan Brig. T.Sailo leh Brig. Vankunga Chenkual te hi a sang ber an la ni. Manipuri (Meitei) zingah chuan Lt. General pawh an awm tawh. Secretary to the Govt. of India (Union Govt. a Secretary puitling) pahnih kan nei ve tawh i.e, Pu P Rohmingthanga 1960 Batch leh tuna ni lai Pu Ruolkhumlien Buhril 1984 Batch. 

Tun thleng hian Mizo hnahthlak Chief Secretary 20 kan nei tawh, IAS an nih kum, Cadre leh an nihna hmun te:-
1.    Pu Thangkhopao Kipgen, 1954 - IAS (inducted), Goa
2.    Pu Lalhmingliana Tochhawng, 1951 - IAS inducted - H.P
3.    Pu Jamchawn Nampui 1955, Assam Cadre - Meghalaya
4.    Pu Lalkhama 1958, Assam - Mizoram
5.    Pu P Rohmingthanga 1960, U.T - Mizoram
6.    Pu F.Pahnuna 1965 Assam - Mizoram
7.    Pu M.Lalmanzuala 1967 Punjab - Mizoram
8.    Pu Lalfakzuala 1965 Maharashtra - Mizoram
9.    Pu H.V.Lalringa 1972 Manipur/ Tripura - Mizoram
10.    Pu Haukhum Hauzel 1974 U.T - Mizoram
11.    Pu Vanhela Pachuau 1976 U.T - Mizoram
12.    Pi Mrs. L.Tochhawng 1979 U.T - Mizoram
13.    Pu Lalmalsawma 1983 U.T - Mizoram
14.    Pu Lalnunmawia Chuaungo 1987 Gujarat - Mizoram
15.    Pu L.B.Thanga 1954 (IAS inducted) - Manipur
16.    Pu H.Jelsiam 1966 Manipur/ Tripura - Manipur
17.    Pu P.C.Lawmkunga 1979 manipur/ Tripura - Manipur
18.    Pu Lalhmingthanga Colney 1964 Nagaland - Nagaland
19.    Pu Lalhuma 1974 Nagaland - Nagaland
20.    Pu C.Lalthara 1975 Nagaland - Nagaland

Staff Selection Commission (SSC) UPSC enkawlna hnuaiah, North East State a mite non-gazetted chin Sorkar hnaah la thei turin Guwahati ah dah a ni. Pu L.B.Sinate Chairman a rawn nih lai khan state dangte chuan an chhawr tangkai nasa, a sang tel an la. Min rawn phone ṭhin a, “Tribal quota an luah khat zo lo, Mizoram mite kha sawrkarah hna an duh lo em ni, a pamhmai hin lutuk” a rawn ti ṭhin. 

Mizorama hna awm chhun te lah hi kan inchuh luai luai a. Kan CM/ Ministers/ Secretary etc. te namenlovin kan zar buai a, an tan pawh a luhai thlak. Sawrkar hna lah chuan min daih si lo. MAP leh Police Constable atan M.A, B.A intlar ve a chang pha lo engemawzat pawh kan awm. SSC hian Clerk leh Gr-IV thleng an la ṭhin. Hna hniamte pawh ni se Delhi a posting te khu an khawsa thei tho, thil man North East aiin a tlawm vek a, quarters lah Tribal quota a awm leh zel. Hna hniamte pawh chelh se an fate, Mizorama Officer ṭhenkhatin an fate an kai tir phak lohna School/ College ah an nute chaw chhum sa ringin an zir theih bakah School/ Hostel-ah Tribal quota a la awm ta zel. 

Tuna Ministry of External Affiars a Mizo hnahthlakte dinhmun chu - Indian Foreign Service (IFS) mi 12 an awm a, Mizoram mi 2 chauh an ni. SSC/ Guwahati-in Assistant Grade a lak IFS an awm nual tawh. Tunah IFS la ni thei 23 an awm a, Mizoram mi pakhatmah an awm lo. Clerk - Grade a SCC in a lak mi 27 an awm a, an zinga ṭhenkhat chu Under Secretary-ah an kaisang tawh. Clerk Grade atan chuan class 12 pass chinin an dil thei. Assistant aṭanga lut pakhhat phei chu IFS an pek hnuah N.Korea-ah Ambassador puitling a nih laiin a pension. 

Central Armed Police Force i.e. CRPF, CISS, SSB, IBTS, BSF ah Zo tunah hnahthlak Gazetted Officer 93 vel an awm a, DIG, Commandant, Dy. Commandant thleng an kat nuaih tawh mai a, Manipur zo hnahthlak  mi an ni tlangpui. Tin, Sub-Inspector SSC, Guwahati in a lak 100 chuang Gazetted a kai thei an awm thluah -  Mizoram mi kan awm ve em? 

Custom & Central Excise lam han thlir ve ila. Zo hnahthlak SSC/ Guwahati-in a lak Inspector 220 vel leh Tax Assistant 150 vel an awm. Inspector a an lak mi 15 vel chu IRS hmu-in a ṭhen an pension tawh. Tuna Mizorama posting ringawt Inspector leh a chung lam mi 20 vel IRS hmu thei tur an awm. Heng zingah hian Mizoram mi kan awm ve em? All India Radio lam han thlir ve leh ila. SSC-in a lak a za tel tak meuhah Manipur aṭanga Zo hnahthlak mi 50 bawr vel tunah Mizoramah an awm, Mizoram mi engzat nge han ngaihven teh. Gauhati a recruit, Mizo hnahthlak Subsidiary Intelligence Bureau (SIB) officer 60 chuang zinga tuna Mizorama posting ringawt pawh ṭhanem tak an awm. An hotu bera rawn awm IPS senior an ni ṭhin Mizo hnahthlak pawh an awm nual. An zingah khan Mizoram mi IPS officer kan awm tawh em? Pu Manmohan Singh India Prime Minister a nih laia a makpa Aizawla a rawn post laia a nupui (Pu Manmohan Singh-a fanu) Aizawla a rawn awm ve te kha hria an tam ka ring lo. 

Ka rawn sawi te khi Mizoram sorkarin a lak (recruit) pakhat mah an awm lo. An ni hi awm lo mah se hnamdang Central Sorkarin midang an rawn post mai ang. Mizo hnahthlak officer central sawrkar mi a za tel zinga ṭhenkhat hi a lawmtuten emaw “Mizo 2 or ṭawng pei ho” an lo tih ṭhin te hi! Tuna Election Commission of India a Secretary puitling zinga pakhat pawh khu Zo hnahthlak SSC/Gauhati-in a lak a ni asin.

Churachanpur District, Manipur aṭangin SSC hnuaia exam an tam ṭhin a, an tan Gauhati a zuk exam a buaithlak an tih vang te pawh a ni ta ve ang UPSC-in Churachanpur-ah exam centre an rawn dah hial asin. Tuna ka sawi bak Mizoram pawn a mi Zo hnahthlak Ministry tinah i.e, Home, Railway, Finance, Labour etc. etc. ah a sang tel an awm. Nationalise Bank, Cruise line, Private Company, Call Centre, Hospital, Foreign thlenga Zo hnahthlak Mizoram pawna mi te phei chu han hriat sen rual an ni lo. Mizoram pawna Zo hnahthlakte khi Mizoram ṭhalaite aia thluak ṭha bik an ni lo. Kawhhmuhtu leh quide-tu an neih vang te pawh a ni mahna. 

Tunah chuan Youth Commission pawh kan sorkarin a din ve tawh, ṭan kan la tlang ang a, hma kan sawn ve zel turah ka ngai. Ka thil ziahte hi a lo dik lo palh leh rilru nate an lo awm palh chuan ngaihdam ka dil nghal e. 

- Lala Khobung