Written by
- Dr Joseph L Chongthu Civil Hospital
Lunglei

Road Safety Month

Kan ti nek nek a kum a lo thar a, Pawlkut thla chu kan thleng leh ta der mai; thlasik anga khel lo ‘Road safety’ hunpui pawh kan hmang chho leh mek bawk a. Tun ṭum phei chu a hapta mai ni lovin a thla tehmeuh kan hmang dawn a ni. He 'Road safety month' kan hman mek hian mitin te; lirthei khalh leh lirthei khalh ve lem lote leh nitin a lirthei nena inhnimhnai tak takte hi kan him tlan zawk nan kan hmalam hunah ṭheuh min kaihruai thei sela a lawmawm hle ang. 

He hun a liam ruala kan inthlahdah zui nghal mai chuan kan thiltum kan ṭhelh niin a pawi hle dawn a ni. Ngaihthah mai lo a, kan nitin nuna thuvawn pawimawh tak a nih theih nan road safety kaihhnawih thil hrang hrang in bihchiang ho dawn teh ang.

Lirthei chetsual leh a kaihhnawih (Road traffic accident- RTA) vang hian khawvel pumah kum tinin mihring 1,350,000 vel in nunna an chan ṭhin a, mihring 20,000,000 aṭanga 50,000,000  vel zetin hliam­pui an tuar bawk ṭhin. Chawhrualin nitinin mihring 3700 vel thi leh 50,000 ai a tlem lo hliampui tuar an awm tihna a ni! Hliamte enkawl nana sum sen hi kum tinin a namen lo khawp mai, US $ 230,000,000,000 aia tlem lo zet zuk nia. 

India ram hi khawvel a Road safety lama a tha zawnga chhuan tur nei tlem leh a tha lo lama zawng a lang filawr lak thung si kan la ni reng mai. 

Kum tinin India ramah hian RTA vang in mihring 1,20,000 in nunna an chan a, mi 12,70,000 zet in hliampui an tuar ṭhin. Hei hi chawhrual chuan minute ruk dana mi 1 thi zel ang a ni (he thuziak i chhiar zawh meuh hi chuan mi vanduai pakhat a awm leh tawh tihna ang a ni!). Kum 2020 ah phei hi chuan minute thum danah mi pakhat zel thi ang vel tura chhut a ni. 

Covid-19 hripui leng vanga lockdown leh in­khuahkhirhna te hian mi tam tak min himpui hlauh mahna. Hei hian chetsualna tam tak leh a kaihhnawih hliam leh thihna te a huam lo tih chu a hriat reng mai; accident tam tak hi record vek loh a ni bawk. Tawngkaa insawi fel leh hliam tuar damdawiin panpui lem loa mahni a inbawihsawm te leh in lama boral ta mai tam tak an la awm cheu bawk. 

Chuvang chuan record-a a lan ai hian RTA vanga phurrit hi a nasa fo zawk ṭhin tih chu hai rual a ni lo. Road safety ngaih pawimawh a ṭulzia mai chu maw! 

He kan ram (India) phurrit hi khawvela lirthei chetsualna vanga nunna chan zawng zawng 10% zet a nih laiin khawvel motor register zawng zawng zing a zaa pakhat (1%) chauh kan nei thung. Ram changkang (developed countries) zawkte aiin a let thum zetin lirthei chetsualna a tam a. Lirthei 1000 bi zel a chhutin chetsualna 4 aṭanga 10 chuah an neih laiin keini chuan lirthei 1000 zelah chetsualna 35 kan nei hem mai. 

A ram bil bik anga chhut pawhin kan ramah hian lirthei chetsualna vanga thi hi a tam fal bik a, keini aia mihring tam zawkna ram, China ai pawhin kan sang daih a ni (WHO, 2009). Hei hi vei tham a ni! Engvangin maw? Nunna hloh chu thudang lo ni ta sela, lirthei chetsualna hian kawng tam takin nghawng thui tak a nei a ni.

Chhan hrang hrang vanga RTA kaihhnawih hliam enkawlna atan hian sum senral a tam hle ṭhin. Kum tinin a tlem berah India hian a ram pawisa crore nuai sarih (Rupees 7 lakh crores / 12.5 Billions US$) a mamawh a. Hei hian a hlimchhawng a inenkawlna bik chauh a la phuhruk lehnghal. 

Lirthei chetsualna vanga piangphunga rualbanlo mi nuai 10 chuang zet te sum mamawh a la huam lo bawk! Tin nunna chan tam zawk (85%) hi kum 20-50 inkar, ṭhat lai hun, hnathawka chhung­kaw chawmtu leh eizawngtu ber an ni bawk. Hei hian chhungkaw khawsak leh ram economy thui takin a nghawng a, duh vang ni hauh loa naupang zirna chhunzawm thei loa chhungkaw chawm nana hnathawk ta te an tam phah a ni. 

Hei hi ziak leh chhiar thiam lo kan tam chhan pakhatah mithiamte chuan an sawi fo bawk ṭhin. Mizoramah chuan hetiang hi a ni kher lo maithei; kan ram (India) kan thlir erawh chuan a sawhkhawk chu kan hrethiam thei mai awm e. 

Hliam enkawlna leh rualbanloa awm zui ta te enkawl leh buaipui hian mimal nun a her danglam vek a, chhungkaw khawsak leh nunphung kawng hrang hrangin bawhbuai a. Hei hi kawng hrang hrangin chhungkaw tan phurrit a tling thuai ṭhin. Chhungkaw khawsak tlakranna leh retheihna thlentu a ni fo. Spinal cord chhia ang lek te phei chuan dam chhungin a tuartu a tibuai a, inenkawlnaa senso pawh namen lo tak a ni. 

Mizoramah chuan kan Sorkar hmalakna in mitin deuh thaw tan insurance policy ṭangkai tak mai kan nei a, zoram mipuite kan vannei hle mai. Kan tan chuan hei hi hmaih phal chi a ni lo. Tumahin kan hmalam hun tur kan hre si lova, chuvang chuan heng insurance schemes-ah te hian a hunlai hian inziahluh hram hi kan tihmakmawh a ni. 

Inenkawlna hrim hrimah hian a nei ber tan pawh sum indaih loh chin a thlen hun a awm ṭhin. A tawpah chuan sum leh pai harsatna chhungkuain kan tawk a, midangte rualin hmasawnna rahbi rualrem kan rah ve theih loh phah ṭhin. Hei hi kan duh vang reng ni lo in, tu emaw fimkhur loh vanga thleng a ni thei/ ṭhin. 

Kan fimkhur lohna hian midangte dam chhung nun hi damlai hremhmunah kan chan thei a ni tih hriat a pawimawh hle. 

Kan sawi mek RTA hian mimal, chhungkua leh ram phurrit a siam a, kan hmel pawh a timawi loin mite'n kan ram tlawh pawh an chak loh phah sawt thei tih chu kan hai awm lo ve. Engtin nge heng phurrit hi kan lak kian theih ang? Hma lain tum ta viau ila a sawtin kawng a awm ang em? Khawvel ram zau zawk i'n thlir leh teh ang. Kum 2009-a WHO-in ram 178-te a zirchiannaah chuan khawvel ram changkang (Developed nations) zawkte chuan lirthei chetsualna hi nasa takin an titlem thei ngei a ni tih a hmuchhuak a. Chutah chuan sorkar hmalakna nasa tak a tel ngei bawk.

Lirthei leh a kaihhnawih khuahkhirhna dan siam khawng taka sorkar thuneitute'n dan an lekkawhna ramah chuan nasa takin hma an sawn a. Chu mai bakah, Seat belt hrên tur tih dan an kenkawhnaah chuan motor hma lama thu mi 40-65% leh hnung lama thu 25-75% zet nunna a veng thei a ni tihte hmuhchhuah a ni. Hei hi keini pawhin  kan hman uar lehzual atan a itawm hle mai. Helmet khum chin pawh a ṭangkaizia chu a uar ram apiangte'n an hrechiang zel ṭhin.

Mizoramah pawh sorkar hi chuan a ham strict thawkhat hle. India ram khawpui lian tam takte kan en chuan traffic police a zawna zawn ngai niawm fahrana khât pharh te, helmet khum miah lohnate a la tam a. Heti lam kawngah hi chuan keini chu kan la ṭha fe kan ti thei ang. Thuneitute'n an tihtur an tih tawh si chuan a bak leh chu keini mipuite; motor khalhtu leh kalkawnga kal leh kalkawng hmangtute hian tih ve tur kan nei tihna a ni ngai e.

Thuawih leh hawihhawm taka motor khalh te, mi dangte ngaihchan thiamte leh traffic rules zawm ṭhatte hi kan tihmakmawh a ni. Kan zawm ṭha viau a, hnam dangte'na ngaihsan tur khawpin kan traffic discipline pawh social media lamah pholan a ni ta fo mai. Hma I sawn zel dawn teh ang. Duh vanga tlan chak mai loin, tlan chak lo ngam khawpa huaite pawh hi a ṭul tawh zawk a ni. Helmet hman chungchangah pawh state dangte entawntlak khawpa kan uar zel pawh a ṭha hle ang.

Zurui chunga lirthei khalh chungchangah phei chuan kan ham strict ta hle mai, a ṭha a ni tawp. Lirthei khalh laia mobile phone hman chungchangah hmasawn erawh kan la ngaih duh hmel. Lirthei chungchanga dan (Insurance/ vehicle fitness ldt) zawm kawngah te, motor khalh fimkhur (traffic rules/signals/speed/kalkawng dinhmun mila khalh thiam adt) thuah te leh a kaihhnawih hmasawnna lamtluang zawh kawnga kan ṭanrual chuan kan hmabak chu hmasawnna hlir a ni mai dawn a ni.

Khawvel ṭhang zelah kan ramah lirthei a pung tial tial a, lirtheia chuang ve lem lo kawngpui hmangtu kan pung tual tual bawk. Chuvang chuan chetsualna hrang hrang hi a pung zel bawk tura ngaih theih a ni. Kan ṭanrual tlan erawh chuan chu chu kan tidanglam daih thei a ni. Natna dangte ang lo takin RTA hian thlei bik nei hauh loin mi tinte min tlakbuak thut thei vek a ni.

Tute emaw fimkhur loh vanga thihna thlengin chhungkaw tam tak khawsak leh nunkhawchhuahna tur a chawk buai ṭhin. Vanneia damchhuak tam takte pawh damchhung nunphung pangngai phak loin, rualbanloah a siam zui thei bawk.

Mahni fimkhur loh vang ni hauh lovin mi dang kutah kan chesual thei a, kan fimkhur tawk loh vang hrim hrimin mahni kan inhliamin mi dangte fahrah leh hmeithaiahte kan chan thei bawk. Kan fimkhur tawk loh aleiah mahni leh mi dang kan inhliam thei ṭheuh a ni. Fimkhur tlang ila, khua leh tui ṭha leh belhchiandawl ni turin dan leh thupekte zawm dial dial I tum ang u.

Thuneitute lam hmalakna a hlawhtlin a, kan him tlana mi dangte tana pawikhawihtu kan nih lohna turin puitling takin kan phak tawkah ṭheuha hma lak kan tum ṭheuh a pawimawh hle a ni. Road safety month a tawp hnuah pawh ni tina hmalak thar zel hi hnampui zia a ni ngai e. Chu chuan Raltiang Ram min kaipui ngei bawk ang.