ZOṬAWNG THU NAWI (Mafaa te, ropuina te, chatuanin, chatuanin...)

‘Chawngkhûm dân tlâng huat loh’ kan tih hian eng nge kan sawi ṭhin ber? James Dokhuma chuan heti hian a ti a, “Chawngkhum dan tlang huat loh: tu ma lo ngaih huat lohah; fiamthu a ni e tu’n lo haw suh u; huatah kan ti lo ve” tiin ṭawng un Hrilhfiahnaah a ziak a. Mi kan sawisel duhin emaw, kan huat avanga an chanchin ngaihnawm lo lai kan sawi chhuah duhin emaw, chutiang hunah chuan he ṭawngkam hi invenna atana tawngpawng hman ngawt chu a fel lo niin a lang. 

Kan thu kha tu mahin an nuihpui loh phei chuan mahni mawng kan hlîm satliah mai mai a ni daih thei. A ṭobul, a ṭawngkam lo chhuahna chu sawi dan chi hrang hrang a awm a; chûng chu eng pawh lo ni se, he ṭawngkam hi fiamthu na deuh thawh dawna hman chi a ni. Mi kan sawisel dawna hman ve chawt chi a ni lem lo. Nangni he ṭawngkam hi eng hunah nge in hman ṭhin, in uan châng leh fiamthu in thawh chângin a ni lo’m ni? 

Lunghlu hi lung naran zât awm ta se, lunghlu ni loin lung naran chi khat a ni mai ang a, a hlu lo ang. Mafaa anga thu leh hla thiam, ṭawngkam thiam, thu thluaithlum thiam, fiamthu thiam bawk hi Mizo zingah awm ta ṭeuh se, Mafaa hi tu’n kan hre lo ang a, Mizo tan a hlu lo ang. Mahse, amah ang hi kan nei lo a, mi bîk a ni a, Mizoram tan lunghlu, lung mawi, lung man tam a ni a, a lo hlu ta mai a ni. A thu thiamzia kan hria a, ṭawng lehlin te hlei hlei hi hmanin peih ta se a thiam ber pawl a nih ka ring. ‘The fault, dear Brutus, is not in our stars; but in ourselves, that we are underlings” tih thu, Billy Shakespear-a ṭawngkam Mafaa’n, “Kan van a duai a ni lo, duh tak Brutus, keimahni hi kan duai em a ni” tia a lo dah te hi a va letling mawi chungchuang tak em! ṭawng te hi letling tura bêl ruat deuh an lo awm a ni awm e; lehlin nazawng a ngaihnawm loin hriat zui a hlawh lo ṭhin em mai.

Mafaa hi a over ka ti, a ngainat­awm zawnga awm a thiam tluk bawkin a ngeiawm zawnga khawsak a thiam bawk si; Sap ṭawng leh Mizo ṭawng a thiam si, a intithiam bawk si, ka ngei thei lutuk. Mafaa hian thu leh hla a thiam a, a duh chuan kan lung a tileng veng veng thei a, a ril ka ti a, Mizo a nihnaah ka chhuang a, Mizo nih a tinuam ka ti, ka ngaisang lutuk. Hmanah Mawitea Hauhnar hian, “Mafaa hi chu a over thei e” a ti a; Comedian Search vul lai vel a ni ta awm e; “Ni e, a over a, a thiam a, a intithiam bawk a; mahse, a intihthiamna ai chuan a thiamna hi a lian zawk” ka ti a. Kan ngaih dan chu a inang chiah lo.

Tu nge Mafaa aia Mizo ṭawng thiam zawk? Sawi tur apui kan ngah tlâng ang. Tu nge Mafaa aia Sap ṭawng thiam zawk? Kan hre leh ṭeuh ang. Tu nge Mafaa aia poem phuah thiam zawk? Pu Zuaha te pawh an ni ang, an tam mai. Tu nge Mafaa aia fiamthu thiam zawk? Mapuia te, Thangkura te, Leikhi Miss te, an tam ang. Mahse, “a zawng zawng te”, a zavai tea tunlaia thiam ber tu nge? E le, Mafaa. Hei hi thu leh hla lama ṭhahnemngaite leh a tui mi te chuan an hre sa vek ngei ang a. Mafaa hi Mizoram tan ro hlu a ni a, kan tan hian lunghlu a ni. 

A ṭhat lohna lam kan hre ṭhum, mi lâr a ni miau a. Amah kan hnial hneh loh vang emaw, amah kan ei loh vang emaw a chanchin chhe lai, amah a awm tawh loh hnua deu titiha kan sawi duh a nih pawhin tlang takin sawi mai i la, fiamthu thawh ang ziazanga ‘Chawngkhûm dân tlâng huat loh” tih ṭawngkam hmaithinghawna mi khei fek fek erawh a dik lo. Amah Mafaa ṭawngkam tar lang lawk ang, “I bân chu vai rawh, zalenna i nei alawm; mahse; ka hmai thleng thleng chuan rawn vai suh.”

Amah hi mi ṭawng hmang thiam tawpthang a ni a. Amah uina thu han ziak turin inhmuh chu sawi loh kan tukkhum pawh kan hmu ngun zawk fe ang tih tur a ni si. Ṭum khat chu facebook-ah ka va be ve tawh a. Kan inbe rei lo a. Sawi tur ka hriat loh thute ka sawi ta em maw ni dawn ni, ka hre ta lo, “Khawvel chu sawi tur hlirin a khat alawm” tiin min chhang a. Tun thleng hian a ṭawngkam chu ka la vawng ta reng a, a khat tawk hian “Khawvel chu sawi tur hlirin alawm a khah” te ka ti ka ti ve a. Amah a han awm tawh loh takah phei chuan he ṭawngkam hi ama min pêk ve liau liauah ka ngai a, ka ngai hlu hle.

Mafaa hi mi ropui tak niin ka hria a (kan ṭhenawmnu saw a nasa a nia, mi ropui tak a ni tih ang kha ni loin), a ropui em avangin a ropuina lam hi mi thiamte’n an la rawn ziak zel turah pawh ka ngai. Hetah hian ‘ropui’ thluk pangngai leh ‘ropui’ thluk kun leh ‘ropuina’ tih ka hmang a; Mizo chuan he thu danglam zeuh zeuh hi kan hmang thiam vek. Mizopa, lo nei mi chuan buh tuh hun ṭha te, buh ṭhat leh ṭhat loh te, a ṭhatna leh ṭhat lohna te an hre hlawm ang. “ṭha, ṭhat, ṭhatna” a nih chu kan sawi. Kan ṭawng hian kalhmang a nei a, a thluk pangngai hman hun te, a thluk kun chi hman hun te, “-na” nena hman hunte hi kan ṭawngkam azirin a danglam a danglam a; Grik ṭawngah ‘doxy’ tih vak vak lam a ni lo (heng hi chu kan mi thiamte’n an sawi ngun tawh lutuk a, khawn khawm i la bu chhah tak a ni tawh ang), kan ṭawngah “-na” telh a ngaih loh ṭum leh “-na” telh ngei ngei a ngaih hun hi kan thu chheh dan azirin a awm mai a ni zawk a. Bible kan neih hma daihin chutiang chu kan ṭawng kalhmang a ni sa. Ziah sei leh sei loha inhmin tum emaw, hnialtu neih ṭhat tawh loh beisei vang emaw thluak insûksak emaw hi tum mah i la awmzia a awm lo. Mizo hian ṭawng kalhmang kan nei a, ‘ropuina’ hman hun kan hria. 

Hei hi uluk deuha chhiar a ngai, ‘ropùi’ tih hi a thluk kun, a thluk hniam, modify thluka thluk tur a ni a, han chhiar teh u: “Hmuh theih ropùi te, hmuh theih loh ropùi te, thil dang zawng zawng ropùi te hi i ta a ni” tih nge Mizo ṭawng dik ni ang a, “Hmuh theih ropuina te, hmuh theih loh ropuina te, thil dang zawng zawng ropuina te hi i ta a ni” tih zawk hi le? ‘Ropùi’ thluk kun hmanna khian awmzia a nei zo lo a, a chhan chu, Mizo ṭawng kalhmang a nih loh vang a ni (Gerund a awm tih vanga eng sentence-ah pawh kan ṭanna tidik tura gerund hman chawt theih a ni lo; a sentence azirin gerund a rawn awm chauh zawk a ni). A thluk kun a ni emaw, “-na” telh a ni emaw, Mizo ṭawngah a huam zim zawk leh a huap zau zawk a awm hran lo a; kan ṭawngkam hman duh dan azirin a hmanna hun a awm hrang mai a ni a. Chu chu thiam takin kan hmang hrang sa vek a. “Chu mi chuan chuti chuan a ti a” tih lam a ni lo; Bible kaihhnawih tel lo ṭawngkam naran aṭangin “-na” telh hun leh telh a ṭul loh hun hi mi thiam lote hian kan hre sa, kan pianpui a ni awm e. A zir sang leh a ram fang zau chin hian kan ṭawng tluang herh sâwpin an sawi fiah chingchivêt a, kan inhnial leh mai ṭhin. Mahse, amah Lunglei Zora Ralte tih dan takah, “Mi nawlpui tih dan zui hi a lo awl khawp mai a. A tam berin ‘ropùi te’ an tih miau chuan mi zinga chham sei fâl nih hi a nuam lo, tih ve mai a awl.”

Ka titâwp mai dawn, a sei hma si, kan ziak ho si. Serchhip Tetea Ralte chuan, “A enga pawh chu lo ni se, pu Chuaua hian Mafaa hi fak hlurh zawk se kan ti reng reng lo. A chanchin pawh hi lo sawi ve lo mah se pawi pawh kan ti chuang bawk hek lo. Heti teh hrep chu ã, a va ṭûl kher kher lo em, kan ti mai a ni,” a ti a; ṭha ka ti hle. A thlarau kalna turah te kan buai a ngai hek lo, Lungdai Biaknemi Pa chuan heti hian a ti a, “Larry King-a'n Billy Graham a interview-naa Billy Graham-a thusawi chu, ‘Mi hremhmun kal leh kal loh tur ka hre lo, chanchin ṭha hril tura koh ka ni, roreltu/ judge ka ni lo,’ a tih hi ringtu intite chuan inngaitlawm taka kan pawm ve mai hi a va tawk em.” 

Eng pawh ni se, he laiah hian sawi kim a har a, sawi fiah sen pawh a ni lo a; Mizoram te, Sir Mafaa te, ropuina te hi Siamtu zârah Mizo ta a ni zel ang, chuatuanin, chatuanin...