Written by
Lalramhmuaka Fanai
Hmuntha

Social media leh Mizote

Khawvel hmasawnnain a ken tel a nih miau avangin kan duh emaw, duh lo emaw min rawn nuai dawn tho tho. Social media hi a hmang thiam tan hmasawnna, hmangthiam lo tan chuiatna thlen thei thil ha leh ṭihbaiawm tak a va ni em. Loh theih loha min rawn tuam takah chuan keini pawhin kan phak tawk ṭheuhin kan lo luh chilh ve a, mifing leh fing lo deuh chu a hriat hran khawp mai; miin ṭangkaia an hman a, ei hmuh nan te an hman laiin, a tam zawk hi chuan zirna tibahlah leh khawsakphung tibuai a, sum khawhral nan kan hmang nasa hle niin a lang. 

Kawng tam takah kan ṭangkaipui a, chung zinga keini thingtlangmite thlenga kan hriat tlanglawn ṭhen­khatah chuan information in pek tawn nan, in biakpawh nante a lo ṭangkai em em mai a. Zualko chungchangah zan thim leh kawng chhiaa ke a kal vak vak te a lo ngai ta lo, nasa takin min chhawk zangkhai a ni. Pawl anga thil tih kan uar a, pawl din pawh kan sam, chung pawl in hmuhkhawm dawnte chuan lehkha sem a veikual zak zak ngai tawh loin, phone kaltlangin kan in hrilh kual zung zung thei tawh. Mahni in lum chhuahsan loin, hmun hran hrana mite nen pawh kan inkawm ho thei ta a, thu pawimawh tak tak te pawh kan rel fel thei ta hial mai. 

Kei pawh hian thiam ang tawk te te hian kan luhkhung ve a, mah se thiamna in a phak chin a san loh chuan luhchilh thuk a har khawp mai. Mi thuziak leh thil pawimawh dang ral hla tak taka mite kan lam khawm ve a, chanchinbu thlen lohna khuaah pawh signal a ṭhat chuan chanchinbu kan lo chhiar tuktin ve thei zel bawk a. Mahse keimah bikah ka ṭhatpuina aiin ka chhiatpuina a la tam fan. Ka thiam tawk tlemteah hian ṭangkaia ka hman aiin ka hun ka khawhral mai maina hi a la tam fo. 

Hetiang khawpa thil ṭha leh ṭangkai nia lang pawh hi kan ṭangkaipui tawk lo fo mai. Mizo ṭhalai tam takin a kan hmandan tlangpui han thlir hian a ṭhatna leh ṭangkaina kan paw chhuak zo lo niin a lang. In tinah hian smart phone kan kawl deuh fur tawh a, a tlangpuiin WhatsApp leh Facebook kan khawih fer fur bawk, chung kaltlanga information pek chhuah a, YMA information-a au dup dup ngai lo a, social media kaltlanga chhawk zangkhai dan kan zirthiam a van ṭha em. 

Zirlaite pawh hian social media hi kan luhchilh thuk ang hu hian kan ṭangkaipui tawk lo em aw tih theih a ni. Zirlai buaipui a lenglen ar khuan ruala ham nghal bui bui, phone leh computer hmaah chuan zankhaw tairek thleng thlenga chhawrbawk loh tur chiang sa buaipui a meng leh peih lawi si! Kan games khelh thawm mai mai pawh hi midang tana harsatna thlen tham a ni fo mai. Ṭhenkhatin zirlai puitua an hman ṭangkai em em hi keini a tam zawk hian zirlai tih chhiat phah nan kan lo hmang lawi a. 

A hnam ang zawng pawh hian kan chhiatpuiin kan khawtlang nun hian a tuar hle niin a lang. Mizo thawhthu kan chhiar a awm ngai reng reng lo tuai (pherh) kan tih leh patil te hi heng social media-in a rawn ken tel hi an nih hmel. Heng social media kaltlang hian hnamdang tihdan ngaihsanna rauah kan lut a, a chang sang zualten hetiang dinhmun hi an lo thleng ta hial a ni mahna, intin hmuh hnam kan lo ni leh zel nen, kan chhim Takam an sawi ang maiin an pung thur thur lehnghal a nih hi. Lo ngai reng mah rawh u, Chapchar Kût ah zak miah loin an rawn favang phingphihlip chhuah leh chum chum mai ang. 

Buaithlak ta em em mai chu kan hnam tlemte zingah pawh kan ṭawng thiam chiang lo ni awm hrima ziak dik thei lo, lehkha zir sang ve satliah kan lo tam ta lutuk hi a ni. Ṭawng ral mai hlauhawm dinhmuna kan din chhan pawh hi heng social media kan hman thiam loh vang, kan thatchhiat tak vang hi a ni pakhat. Mahni ṭawng thiam chiang si lo hian, hnamdang ṭawng erawh kan thiam zul lawi si, zah a hnekin kan la hawi valh valh ngam hi chu a ropui loh thlak mang e. 

Finna tel si lo a hre ber nih duh si, information dik lo vawrh darh mai mai ching tawk lah kan bo lo. Midang tih mualpho lah kan hreh hek lo, mi ṭhatna aiin mi diklohna sawi nuam ti hnam kan lo ni kher kher bawk nen, hemi kawngah hi chuan a tur hi a thawk chak par par teh e. Politics te lah hi dawta in puhna bu pui emaw tih mai tur khawpin kan en tleu a, mifel inrawlhna tlak loah kan ngai ta hial mai. A chhan pakhat chu social media kal tlanga dawt leh thu belhchian dawl lo hmanga inbeih kan hrat vang a ni awm e. 

Facebook khawih ṭhin chuan in hre deuh vekin a rinawm, midang ṭhatna hmu loa mi ṭhatlohna sawiin politics chungchangah patling pui pui an hman nileng ṭhak ṭhak mai chu a nih hi. Heng mite hian an faten an tih ang tiin an hnung rawn zui ve se tih hi an duh lo tawp ang, lo duh ta pawh nise an faten an zui duhin a rinawm lo. Thil ṭha pawh kan hman thiam loh chuan thil hlauh­awm tak a lo ni thei a, thil lei leh hralh kawngah min pui viau mai. Chu tih rualin kan mamawh aiin kan duhzawng lei nan kan hmang nasa em? Mamawh neih hi a hlu a, mamawh lem loh, duh leh awh vang chauha sum hmanral hi changkanna ni loin tlakranna mai a ni. Social media kan tih hian awhna sualah min hruai lut te han ti duah ila, a sual tam puiin ka ring lo. Chu vang chuan social media kan hmachhawn danah hian ṭhalaite hian zirtirna ṭha zawk chu kan mamawh a ni. 

Nu leh pate hian mamawh ve tho mah se ṭhalaite hi kan ram leh khawtlang khaidingtu banpui tur an ni a, kan kal sual tawhna te siam ṭha tura kan hmachhuan leh innghahna an ni. Chu vang chuan hmasawn pui a, chhiatpui lo zawnga kan hman thiam theih nan inzirtirna kan uar deuh deuh a ngai hle a ni. 

- Lalramhmuaka Fanai, Hmuntha