ENG KAN TI TA NGE NI LE?

Kum 1894 a kan rama Kristian sakhua a lo lut ṭan a, kristian kan nih hma chuan Mizote hi hnam taima, hnam intodelh, hnam rinawm leh hnam huaisen kan ni ṭhin. Chu chu hnam dangte min hmuh dan pawh a ni. Indopui pakhatna hun lai, kum 1917 a Mizo tlangval 2000 rual zet France rama an kal ṭum khan an hming ṭha em em a, an taima a, an huaisen a, dawt an sawi ve ngai lo. Hnathawk enkawltu sap sipai chuan “Sap kuli 100 aiin Mizo kuli 70 ka duh zawk” a ti hial a ni. 

Hmanah chuan kan pi leh pute kha an mamawh engkimah an intodelh thlip thlep a. Mi taima an ngaisang a, khuangchawi thei nu leh pa chu khaw­tlanga an mi ngaihsan ber te an ni ṭhin. Khuangchawi tur chuan vawi tam tak khawtlang huapa ruai ṭheh/ buatsaih a ngai a, chumi tur chuan buh tam tak thar a ngai a, buh thar tam tur chuan taimak a ngai a, thatchhe tan khuangchawi theih rual a ni lo. Khuangchawi nu leh pa an ngaihsanna phenah khan an value system a inphum a, chu chu taimakna a ni. 

Tin, mi huaisen an ngaisang em em bawk. Khawtlang chhan nana thing­serh sat ngam khawpa huaisen chu chawimawina nopui an dawm tir ṭhin. Sa leh ral laka khawtlang muantu pasalṭha huaisen tluka ngaihsan an nei lo. 

Chutih rualin ṭhian chhan ngam lo mi dawihzep erawh an ngaisang lo ngang mai. Keipui chimawmin Reiek rawlthar duhawm Bawkkuia a seh ṭum khan a ṭhiante khan an chhan ngam der lo a, “Ṭhian te u, min chhan hram rawh u, chhan tlak ka la awm e. Min chhan ngam lo a nih pawhin chemte mi han pe u la, ka vit hlum mai ang” a tih lawm lawm pawhin zuk chhan ngam der lo va! Chhan tuma a ṭhiante an chet chhuah dawn veleh an hotupa Taituka chuan a lo khap dai zel mai. 

Chumi thu Reiek khawtlangin an hriat chuan an thin a rim em em mai a, an Lalnu chuan Taituka chu pawnfena vawm pahin, “Mipa emaw ka lo ti che a, hmeichhia lo ni reng che in, haw awi, pawnfen hi feng rawh” a lo ti a, Taituka zak lutuk chu a mittui a tla hial a ni an ti. 

Serhmun khuain Bawkkuia thih dan an lo hriat chuan an pasalṭhate thinrim lutuk chu an puak keh lo chauh a ni. Pasalṭha Zingkela chuan a vaibeldawn a seh keh rap rap a, “Ṭhian te’n min chhan rawh u, chhan tlak ka la awm e ti ngawih ngawiha han chhan ngam loh chu ka thin a va rim em” a ti a, a hmarcha rawt lai chu a chhu chawrh chawrh a, a rawtthleng a chhu keh ta phawk mai. Sumhmuna a nupui buh deng chuan, “Mi huaisen tak takte pawh an awm ve ang a, chhan ngaihna a awm lo te pawh a ni ang chu maw le” a lo ti dek dek a. Zingkela chuan, “Lo ṭawng suh, nang pawh kha ka rawn chhu hlum nghal ang che” a ti e an ti. Chutiang khawp chuan ṭhian chhan ngam lo mi dawihzep chu an ngainep a ni. Pi leh pute hun lai ang kha la ni ta se tunlai Mizo mipa tam zawk hian pawnfen kan feng suau suau mai lo’ng maw? 

A tlangpuiin kan pi leh pu te kha an rinawm a, an zingah kutkem nei an awm ngai lo tluk a ni. An ro hlu tak tak - ṭhi leh dar, darkhuang leh darbu te, silai te kha an in ruk sak ngai lo. Mi huan thlai ruk ching, mi artui ṭham ruk ching an lo awm zeuh chuan khawtlangin an thin hrik thuai a, chutiang kutkem neih ching chu nupui pasal thlengin an hnawng mai ṭhin a ni. 

Kan pi leh pute ze ṭha, rinawmna te, hausenna te, taimakna te kha chhawm nung ta zel i la, vawiin hian Mizote hi khawvela hnam intodelh ber leh hnam zahawm ber kan ni tawh hial ang. Taimakna leh rinawmna nen kan ram budget te hi han enkawl (manage) ta i la, sum kawngbo a awm dawn si lo, engkim mai hi a nih dan tur ang tak a ni thuam ang a, kan va changkang dawn em! 

Kum 1894 ah kan ramah kristian sakhua a lo lut a, reiloteah kristianah kan inlet vek. Kristian sakhaw zirtirnna laimu chu hmangaihna te, rinawmna te, dawhtheihna te, huaisenna leh taimakna te a ni. Kristian sakhaw lo luh hma pawha hnam huaisen, hnam rinawm, hnam taima kan nih chuan kristian kan nih hnu phei chuan a hma aia taima leh zual tur, rinawm lehzual tur leh huaisen lehzual tur kan ni. Mahse, Kristian kan nih hnu hian kan rinawm lo tial tial a, kan intodelh lo tial tial a, mahni ṭanghma kan hai tial tial a, kan dawihzep tial tial a, kan thatchhe tial tial ni maiin a lang. 

Hengte hi kristian kan nih vang chu a ni kher lo maithei. Chutih rualin kristian kan nihna hi ṭhat phah nan  kan hmang chuang lem lo chu a nih hi. Kristian zirtirna te hi a taka nunpui hleihtheih loh, society-ah a ṭha zawnga danglamna thlen tur khawpa chakna leh thiltihtheihna nei tak tak lo a lo ni zawk em ni ang le? Buddhist emaw Hindu emaw te lo ni ta zawk ila tun ai hian kan zia zawk ang em? Kristian hlang ni chunga chawmhlawm state, eiruk hluarna ber state, HIV/AIDS vei tamna ber state nih hi thil inhmeh lo ber a ni. 

Kristian sakhua hi sakaw dik ber a nih si chuan sakhaw la urhsun em em Mizo kristiante hi a ṭha zawngin kan danglam tur a ni. Huhoa kan chetna (activities) tam ber hi sakhuana leh a kaihhnawih thilah a nih tlat avangin kan sual kan ṭhatah kan sakhaw kalpui dan hian thui tak mawh a phur a ni. Kriatian sakhua hi dik berah kan ngai a, a lo dik ber lo te hi a ni ang a, heti taka ṭhatpui nan kan hman chuan loh danah hian. 

Khawvel tawp hunah van chhum zingah ropui taka mihring fapa Isua hmel hmuh kan beisei lai hian ban sawm nei hi a rawn phar thla duai duai zawk mai lo’ng maw? Nge, tawtawrawt ring taka hamin “Alahhhh…..” a rawn ti luah luah zawk ang? Kan kristian dan hi ennawn a ngai e. 

- K Lalrinchhana