Written by
C.Dorema
4/30 Khasi Veng, Kulikawn

Kan ram, Mizoram hi...

Tunah hian Mizoramin Chanchin Ṭha kan neihna kum 125 lai a lo ni ta. Chanchin Ṭha hi kan hmasawnna bulpui ber pakhat a ni awm e. Chanchin Ṭha kan dawnna a la rei loh ai hian Mizoram hi Chanchin Ṭha hrilna kawngah kan che nasa a, ram pawna Missionary tir chhuak tam ber hnam tia mite hriat hlawh hial kan lo ni  reng mai. 

Bible Society rawngbawlnaah pawh India rama Auxiliary ti ṭha ber pakhat kan ni. Kum 2012 khan Church of South India (CSI) hruaitu lian zual mi 20 emaw lai Mizorama Presbyterian Kohhran chanchin a hmuna rawn hmua rawn zir turin Aizawlah an rawn intir a, chawlhkar hnih emaw lai min chamchilh a nih kha. Ralkhat aṭanga kan chanchin an hriat aṭangin nun awhawm leh zir chian tlakah Isua zirtir Thomate lo din, India chhim lam Kohhran hlun em em tawh hote khan min hmu tlat mai te kha a va ropui tehlul em! 

Hman kum khan National Council of Churches in India (NCCI) khan an kum za tlinna (Centenary) kha Mission Veng Kohhran, Aizawl­ah nghah an rawn dilin an hmang ta a nih kha. Heng thil hrang hrang avang hian Pathian hnena lawmthu sawi mawlh mawlhna tlak a ni. Khaw kar kawng ram pilril lai khawi khawiah emaw nghaktu awm lo dawr, thlai leh thei zawrhna, kan neih ṭhin te hi a ropui teh a nia. A neitute hian an beisei ang pawisa kha a dawrtute hian an lo hnutchhiah ṭhin a ni ngei ang, an zawngchhang zel tlat! Tunhma deuha PWD labour Dumka-ten khaw kar kawnga bus tlan lai an lo phar dinga driver kuta inland letter leh postcard te Dumka District, Bihar-a kal tur an chhungte lehkhathawn dak ina thlak tur an lo pe chawt mai ṭhin te kha a ropui asin. Khang kha thil mawl leh ho lam tak ni mahsela rinawm leh rintlakah khang labour-te khan Mizote min ngai tlat a, a hlu a ni. 

Mizoten English alphabet kan lo hmang ve hlauh maite hian lehkhazirna kawngah remchanna leh hlawkna eng engemaw chu min neihtir ngei niin a ngaihtuah theih. Kan ram chhungah na na na chuan Mizoṭawng kan hmang tlang vek thei te, kan zingah mi chhia leh mi ṭha; lehkhathiam lo leh lehkhathiam inthliarna leh inenhranna kan nei ve hauh lo mai te, tlawmngaihna pi pute aṭanga kan lo neite hi a mawiin a lo va hlu tehlul em! Kan ramah kutdawh vak vel hmuh tur pawh an awm lo ṭhin kha a ni a, tunlaiah erawh hi chuan kan chhehvel aṭanga lokalte an ni ber awm e; engngemaw zat chu hmuh tur an lo awm ve ta. Heng mite pawh hi Kohhran belh mumal nei lo leh kan khawtlang nuna inbarh lut ve lo an ni vekin a lang. Heng pawh hi kan khawtlangah kut dawh ngai kher lo hian tunhma anga zeh ral theih ni se a duhawm khawp mai. 

Kan sik leh sa neihte hi a nuamin a va hlu em! Phai ram zin apiangin kan sik leh sa neih nawmzia hi ka hre chhuak fo ṭhin. Favang tir vela kan ram mawi em em ṭhinzia te hi kan chik ngai em? Zoram pawn hmun danga zin lo hawn ve chang a, Lengpui airfield lo thlen a, han hawi kual te hi a va nuamin a va mawi ṭhin ve aw! Thlai leh thei chi hrang hrang kan rama kan neihte lah hi mi rama awm aiin a tui deuh bik emaw tih theih a niin kan rama chin theih loh leh ṭha thei lo pawh hi a tam lo khawp awm asin! Vai balhla kan tih mai te hi hetiang taka tui hi, Taiwan vel tih loh, khawvel hmun dangah hmuh tur a vang hle niin a lang. 

Pangpar ni se enkawl ṭhat phawt chuan an lo ṭha duh em em vek mai a; tunhma deuha inneihna leh hun pawimawh neih dawn apianga Bangalore vel aṭanga rose leh pangpar dang chah lova awm thei lo ṭhin kha tunah hian a lo ni tawh reng reng lo. Keimahni thar ngei mai hmuh tur a lo awm ta a, a fresh-in a mawi tawh zawk lehnghal! 

Anthurium pangpar te hi helaiah Horticulture deparment-ten an han chaw lut ve a, namen lovin a lo tluangin a lo ṭha duh a, India ram hmun dangah helaia kan thar quality ang a lo awm ve thei hauh lo mai a, phai lam aṭanga rawn tlawhtu an awm ve zut mai. Tunah hian Zo Anthurium Growers Society pawhin anmahnia indap chawpin New Delhi lamah an pangpar thar chhuah regular takin an thawn chhuak ve ta. Tun hnaiah CDAR-ten kan ram sawhthing thar an lei vek thei dawn tih chanchinbua hman deuha kan hmuh te kha engtinnge a awm tak zel chu ka hre lo va, a va lawmawm em! 

Mizoram kan vanneih em emna kawng dang han sawi leh ka duh chu tui in tur thianghlim leh ṭha bik kan nei hi a ni. Khawvel ram hrang hrang leh India ram state hrang hrangah hian tui in turah Iron, Arsenic leh Fluoride leh thil dang tel a tam lutuk avanga a tlantu mihring hriselna lama harsatna awm ṭhin hi a tam em em a. Tui in turah iron a tam hian tui a ti hmel mawi lova, a ti tui lova, pumpui leh ril ulcer nei tan pumpai nuam lo a siam thei an ti. Khawvel ram tam tak leh India ram state hrang hrangah hian an tui in tura iron tam avanga harsatna nei an tam em em a ni. Mahse, keini ramah hian hetiang harsatna hi a tam lo khawp mai. 

Tin, tui in turah Arsenic a tam hian taksa chhunga organ hrang hrangah harsatna a thlen theiin pan leh cancer-te a thlen thei a. Hetiang kawnga harsatna hi, a bik takin India ramah a tam. Tui in tura fluoride kan ei/ in tel ṭhin hi kan ruh leh ha siamtu leh tichaktu pawimawh em em a ni. Mihring taksaa fluoride awm aṭanga 96% hi ha leh ruhah hian a inphum vek a ni an ti. Nimahsela chutianga tuia fluoride awm chu a tam lutuk chuan ha leh ruh tichhetu a ni leh hlauh thung si. Chuvangin, tui in turah hian a tawk chauha tam fluoride hi a awm ngei a pawimawh. Hetiang fluoride tam lutuk avanga harsatna nei India ramah hian mi maktaduai 62 lai awmin pian phunga rualbanlo tam tak an awm phah a, ha ṭha lo neih phah tam tak an awm bawk niin an sawi ṭhin a. Nimahsela hetianga Arsenic leh Fluoride tam avanga harsatna hi kan ram, Mizoramah hian hnawk thamin khawiah mah a awm hauh lo a ni. 

Hetiang hi kan ram awmdan leh dinhmun a ni a, heng bakah hian Mizo khawtlang nun awmdan ṭha lai tarlan theih tam tak kan neiin a huhova thiltih kan thiam ṭhinzia te hi kan ngaihtuah ngai em le! Kan han awm khawm a, hlim tak leh thiam taka kan han zaiho mai thei ṭhin ringawtte hi a hluin a va manhla tak em! Heng avang hian Pathian hnena lawmthu sawi chamchi tur kan va ni tehlul em! I ngaihtuahin i sawi fo ṭhin ang u. Hetiang hi kan nihna leh kan dinhmun a ni chung hian a side lehlam kan nei tlat! Chu chu eng nge? kan chanchinbu leh titinaahte hian phunnawina leh vuivaina a va tam tehlul si em? Hetiang thil ṭha lo hi khawi aṭangin nge kan lo neih tak? A huhova awma inti hlim thiam em em ṭhin leh inngeih tak leh lungrual taka awm ṭhin Mizo thinlung kha khawiah nge a awm tak? tih te hi ngaihtuah tham a lo ni ta! Kan tarlan tak thil hrang hrang ngaihtuah hian hlim tak leh lawm taka khawsaho mai tur kan ni zawk lawm ni chu le! Hetiang malsawmna leh vanneihna kan neih zozaite avang hian engatinge kan hlim mai loh vang? A ṭha lo lam ringawt ngaihtuah a, chu lam ringawt hawia midang dem leh er nei reng renga kan awm tak tlat mai chu le! Kan in enfiah a va pawimawh tehlul em! 

A dang lehah chuan kan zingah hian inti Mizo duh ve hauh lo, kuah hnaih dawn pawha tih theih hauh loh leh hnam anga min el rantu an ni emaw em tih mai tur engngemaw zat an awm. Anni chu an inthlahdah ve lo a, midang pawh an relin an iner ve lo a ni ang. Mahse, an inzir keuh keuh reng a, zu leh drugs ten a tibuai ve reng reng lova, huau leh hlimhlawp pawh an ngaihsak ve hman hauh lo. Anni hi kan hriat a, kan engto a pawimawh hle mai. Hetianga hlim leh nuam thlahlela kan inhawr luih luih lai leh zu leh drugs, SRS leh Excise & Narcotics Deptt. mobile phone changkang leh ṭha ṭha, lirthei changkang ber ber kan buaipui mai mai lai hian chutiang thilin a khawih buai ve loh, taihmak chhuaha thawk keuh keuh leh rilru fim tak pu ṭhin kan zingah an awm reng a ni. Chung mite chuan Mizoram sawrkar hnuaia competitive exam leh hna lakna hrang hrang result-ah, tlem zawk leh tlem te te ni mah sela, an hming a bang ngai ta hauh lo. 

Medical zir tur lakna exam National Eligibility Cum Entrance Test (NEET) chungchanga kan buai chungchangah Category-I lama tel ve lo tura kan duh ngawih ngawihte pawh Supreme Court lamin an pawm hmiah mai. Mizoram khua leh tui nihna hauh theiin an lo awm ta. Tun dinhmun aṭanga ngaihtuah chuan hetianga kan zinga tel ve lek nia kan hriat, kan chhuk en, kan rawng min bawl saktu leh kan thlazar hnuaia chetla ve ang leka kan hriatte hi hun reilote chhungin kan hotu pawimawh leh kan chunga roreltu an lo la ni fo thei dawn a ang ta hle mai. 

Chutiang hun hi lo thleng ta ni se an let tam taka tam kan nihna te leh ram neitu zawk nia kan inhriattna te hian awmzia a nei dawn tawh miah lo. Chuvangin, heng thu hi ngun taka ngaihtuah chunga ṭhangtharte hi uluk taka kan nun chhoh a va pawimawh em! Anmahni hua a, er a, ngei mai lovin, hmangaihna leh duhsakna rilru pu reng chunga taihmakna leh rinawmna nen kan beih chauh loh chuan heng hi hneh theih a ni lo; hlawhtlin theih pawh a ni lovang. Chuvangin, nasa zawka kan ṭan theih nana keimahni lam kan inbuatsaih a pawimawh ber. 

A chunga kan sawi tak Pathian zara malsawmna leh duhawmna ropui tak tak Mizoten kan lo neih mekte hi vawng him a, ti hmasawn zel turin kan chaklohna kawng hnih-khat lek kan tarlan tak aṭanga kan chhuah theih nan ṭhalaite hian inpumkhatna ṭha neia taihmakna leh ṭhahnemngaihna leh rinawmna nen engtinnge bul kan ṭan thar leh ang le? Heng thu hi kan ram, Mizoram leh kan hnam damna atan kan mamawh a ni. I ngaihtuah zui ang u. 

- C.Dorema, 4/30 Khasi Veng, Kulikawn