Written by
Dr. Chawnglungmuana

Inthlak danglam kan mamawh tawh em?

Kan ram dinhmun en hian hmasawnna hrang hrang hmuh theih tam tak a awm a, khawvel hmasawnna in a ken tel, a bik takin Information Technology lama hmasawnna hian min nuai na khawp niin a hriat zual. Ram emaw hnam anga hmasawnna tehfung an hman lar tak chu, Human Development Index (HDI) a ni. 

He tehfungah hian a tehna (indicators) pathum pawimawh tak mai a awm a, chungte chu Life Expectancy (mihring damrei zawng), Education (puitling ziak leh chhiar thiam bakah school lut zat te) leh GDP (economic lam hmasawnna tehfung) te hi a ni. GDP lam hi chu ka hre thui lo a, India ram statistics hi a enna ber chu ni mai awm tak a ni. A dang pahnih zinga Life Expectancy leh Education te ah hian enge kan dinhmun hriat a pawimawh khawp mai. 

Hriselna (health) kan tih hian World Health Organization (WHO) hrilhfiahnaah chuan damlohna emaw natna awm lo hi hriselna a ni mai lo a, taksa, rilru leh kan awmna/ chenna khawvela kan hriselna (complete physical, mental and social well-being) hi a tehna chu a ni thung. He tehna emaw hrilhfiahna hmang hian kan ram leh hnam, mipui chengte dinhmun inenfiah i han tum dawn teh ang. 

Tun hnai kum 10 chhung vel hian taksa leh rilru lama harsatna min thlen thei thil buaithlak tak tak kan tawng tawh a, chung thil te chu kan hnam hriselna lama hmasawnna min ti ṭhuanawp thei a ni hlawm. Heng zinga kan ngaihtuah ṭul tak mai te chu ruihhlo vanga buaina (substance abuse and dependence) leh hri ṭha lo inkai theih hlauhawm tak tak HIV&AIDS, Hepatitis B leh C te hi an ni awm e. Hei bakah hian nau piang kan tlem tial tial te, ṭhalai thi kan pung tual tual te, mipa leh hmeichhe inbuk tawk tur male:female ratio an tih mai lama kan dinhmun te hi ngaihtuah chian a ṭul hle. 

Ruihhlo hmansual hi lo ngaihtuah ta ila. Kan ram hi ruihhlo tawlhna kalkawng pawimawh tak a nih avangin ruihhlo sumdawnna hian min tibuai reng dawn. A kalkawng kan nih piah lamah hian a zawrhna hmun (market) lian tak kan ni reng bawk. Supply awm tur chuan demand (mamawhna) a awm a ngai a, supply lam kan check hneh theih lohzia ngaihtuah hian mamawhtu hi kan ṭha­hnem a ni tih a chiang awm e. 

AIIMS leh Ministry of Social Justice & Empowerment, Govt of India-in India ram pum an zirchianna “Magnitude of Substance Use in India” kumin kum tir lama an tih chhuah kha in en chuan, Opioid Drug Abuse (Opioid drugs kan tih zingah hian kan hman sual tam ber chu heroin a ni) ah Mizoram kan sang ber. Mak ve ang reng tak chu zu (alcohol) lam bikah hian India average aiin kan hniam fe thung. Zu kan khap lai khan ruihhlo lama kan harsatna hi zu zuar ta ila kan ziaawm phah beiseina ka lo nei ve ṭhin a, kan han zuar ta cheng a, kan ziaawm phah mang chuang der lo. Tleirawlho kan kawm kualnaa kan hmuh chhuah chu ruih ve an duh chuan zu aiin a rim nam lo ruihhlo dang (psychoactive drugs) an thlang zawk fo (chhungte hriat hlauh vangin). 

Kan hnam zia kan nunphung hi enge a nih/ a chhan tak pawh hriatthiam a har hle. Eng ruihtheih thil lam chi mai pawh hi han tem a, inkawm hlimna ang leka hman aiin ruih ngei tumna rilru pu chunga ti hi an ni deuh zel mai nia. A bik takin ṭhalai lamah phei chuan a ni nasa lehzual. Beer an han in ve pawhin social drinking kan tih mai aiin ruih kher tumna pu a in hi an tam zawk niin a lang. 

HIV+ te enkawlna damdawi Antire­troviral Drugs (ARV) te hi damdawi chak tak tak an ni a, hengte lehzel pawh hi ruih tumin zu ei duh hlawma mawle! Tlema lu ti kai thei tawh dek dek hi chu hmansual tum tawk an lo awm thei zel mai. Nerve lam harsatna atana kan chawh ṭhin Gabapentin te thleng hian hmangsual an awm leh nuk tawh. Kan zia hrang hrang en hian pianken lamah ruihhlo lama sihhnip bikna (Genetic Predisposition) kan nei lian bik a nih te a rinawm ta hial. Dik taka sawi chuan ruihhlo kan do kawngah hian kan hlawhchham a ni ber. Chutiang vanga inthlahdul tur tihna erawh a ni hauh lo thung. 

Blood-borne communicable diseases (thisen leh a kaihhnawih taksa tuihnang aṭanga inkai theih natna) lam hi lo en leh ila. HIV&AIDS lama kan dinhmun chu thuneitute’n an puangzar tawh a, hei hi kan dinhmun a ni e tia insiamṭhat lam ai mahin kan la ringhlel a, sum siamna atan kan nih bak aia sangin kan in report anga ngai te kan la awm hial a ni. HIV+ hi kan tam a ni tih a chianna ber chu population group chi thum - nu naupai, drugs inchiu leh hmeichhe inzuarah kan sang ber hi a ni. Nu naupai HIV+ zat te phei chu khawih chingpen dan a awm bau lo (HIV Sentinel Surveillance aṭanga teh a nih vangin); chuvangin kan nihna dik tak a ni tih hi pawm phawt tur. 

Hei baka ngaih ti ṭha lotu dang leh chu Hepatitis B leh C darh nasa hi a ni. Heng natna pathum HIV, Hepatitis B leh C te hi natna thawm zawi tak mai an ni a, mahni in test nachang hriat loh phei chuan insawiselna nei mang lovin rei tak a pai theih a, chutiang avang tak chuan kan inkai darh nasa reng bawk a ni. Ruihhlo leh HIV&AIDS in a tihbuaite hi han belchiang ta ila, a tam ber chu kum 20-40 inkar an ni. Ruihhlo ngawlvei enkawlna, Rehab Home kan neihho reng reng hi an full deuh reng a, jail lam ni se tang zinga 40% chuang mah hi ruihhlo leh a kaihhnawih vanga tang an ni deuh zel. Home emaw jail lama awm lo, khawlai vela vak rawlai lah hi ṭhahnem tak an awm bawk. Thingthlang khaw kilkhawr lam thleng hian min khawih kim hle bawk. 

Hnathawk rual (productive age group) hna thawk thei tak tak tawh lo tur kan pung a, kum engemaw hnuah chuan kan economy a nghawng ngei dawn a ni. Ka thawhna SHALOM-in buaipui ngai kan lo dawnsawn zingah hian a ṭhalai zawk buai, ruihhlo emaw HIV in a sawp zawi tawh, hna tak tak thawk thei tawh lo, an nu leh pa emaw pi leh pute chawm ngai kan pung tial tial. Harsatna tawkte enkawl kawngah infrastructure leh technical manpower kan la indaih lo nasa mai bawk si a, ngaihtuah chian chuan manganthlak tak a ni. 

Engpawhnise, ruihhlo ngawlveina hi a thuk em avangin tal chhuah mai mai theih a ni lova, chutiangin HIV&AIDS pawh hi tihdam theih loh natna a nih miau avangin hmachhawn tura kan inbuatsaihna kawngah a la vei ve lo, drugs la ti ve lo te venhimna lama hmalak Prevention Intervention hi kan ngaih pawimawh a ṭul hle ta mai. Kan ramah hian institution pawimawh tak pathum kan nei a, khawtlang inrel­bawlna kawnga mawhphurtu pawimawh YMA, Zirna in (Educational Institution) leh Kohhran te an ni. Heng te hi kan hman ṭangkai a ṭul hle mai a, tuna kan kalphung hian min veng him zo lo a ni tih chu a chiang reng. Engnge a chhan ber ni ang? Social activities kan ngah lutuk hi a chhan a ni thei ang em? Chhiatni ṭhatni kan hman dan te, kohhran lama activities kan neih dan te, huau huau tam lutuk te hi a chhan ni thei zinga mi a ni. Tleirawlte hriselna (Adolescent Health) lama kan hmalaknaah hian inchhungkhur vil pawimawhzia hi kan hmu nitin mai a. Mahni in leh lo vil hman lo hian kan hnam hi hun kan hmang nasa mah mah a ni lo maw? Sikul lam nise zirtirtute zingah an zirlaite meizial lo lei tir mai mai tawk, zirlaite hmuh laia mei zuk ching te kan la awm nual mai bawk. 

Europe ram zingah Iceland hi kum 20 kal ta khan an tleirawl leh ṭhalaite ruihtheih thil ti nasa ber pawl an ni a. Zirchianna an neihah chuan ruihtheih thil ti ve lo te chu an nu leh paten hun an hmanpui tam bik hle a ni tih an hmu chhuak a, zan lam chhuahvah an ching ve lo bawk. Chutiang an zir hnu chuan an tleirawl leh ṭhalaite intihhlimna hmun tur siam kawngah hma an la nasa a, music, lam, infiamna leh thiamthil zirna hmun te an buatsaih a. Sikul lamin zirlai nu leh pate an fate hun hmanpui tam theih dan tur te an zirtir a, dan khauh tak hmangin kum 18 hnuai lam te hnena meizial leh zu hralh an khap a, zan rei-ah kum 16 hnuai lam chhuah an khap bawk. Nu leh pa in volunteer-te hmangin street patrolling an nei hial bawk a ni. Kum reilote chhungin tleirawl rui ngai lo 90% an nei hman a ni. 

Khawvelin an zir fo hnam hmasawn dan ṭha an lan tir a ni. Keini ram pawh hi uluk takin in zirchiang ila, hmasawn dan ṭha nei thei turin kan inthlak danglam ngam dawn lawm ni? 

- Dr. Chawnglungmuana