Written by
- Dr. C. Lalrampana

KUM 5 BI THARAH ZORAMTHAR

US President Donald Trump-a"n "Kei chu Poli­citian ka ni lo, sum leh pai ka mamawh ber lo; dikna leh US ropuina tur duhtu.... ka  ni mai!" (Aug, 2015-CNN) a tih ang khan kei pawh politician ka ni lo, Zoram hmangaihtu leh dinchhuahna tur duhtu ka ni. Ram dang vei thei niin ka inhre rih lo; kan Zoram riangte, hmangaihtu leh tuamhlawmtu nei lo, tluchhe mêk hi ka lainat takzet zawk a ni. 

Zaithiam C. Lalhming­mawii'n-"Kumpuisul lo her liam zêl hian, Kum tam a her liampui a; Kum sãngbi thar kãwl lo êng hi, Hringfa lêng tan hun tha ni se.... Kum sãngbi tharah Krista nen..." tia a sak ang khan kumpuisul lo her liam zel hian kum tam a hêr liampui zêl a. Kum 5 bi thar 2023 kãwl lo êng tur hi Zofa lêng tan hun ṭha a ni se, kum 5 bi tharah chuan Krista nen Zoram thar Pathian hriak thih, khawizu leh hnute tuia luang ram dikna nena rorelna Krista nen... tih a ni tawh dawn a- "Rorêlna dik chu lui angin luang sela, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se" (Amosa 5;24) tih changchawia dik tak tak thei chuang si lo; "in tinah chuti zah, khati zah kan sem ang" tia Zoram mipui  tiamkam ṭhin, a tak hmuh tur awm chuang si lo, leh rorelna dik lo zawng zawngte chu tihbovin a awm tawh ang a, intluktlãnna zoramtharah chuan lütin Krista lokal kan hmuak thleng tawh dawn niin a lang. 

He hun lo thleng tur hi amah Nl.  Mimi Lahma­chhuani sawi dan takah- "Tuna rorel lai sorkar hi tun bak an tling nawn tawh dawn lova, Zoram hmangaih tak taktute'n rorelna an chang tawh dawn' niin a puang a. Chungho chu tute nge ni ang tih a hre chuang lova a sawi chiang chuang hek lo. Mahse, a hlui (old model)-ho chu her lum an ni tawh dawn lo niin chiang takin a sawi thung. Tute tak niang maw? Trump-a leh Biden-a intansiak ang hian kan party ṭan zawng social media-ah kan insawi hope siakleh zawk dawn  em ni ang? 

Hetih lai hian kum 5 bi thar 2023 lo lang tur chu nghakhlel taka thlirin political party tinte chu an insingsa leh ta sung sung mai! Zoram an hmangaih thar leh hluai dawn ṭan ta em ni? Kum 48 (1972-2020) zet liam ta chhung khan Zoram an hmangaih tak tak leh tak tak loh chu a takin Zoram mipuite'n kan hre chiang tawh ngeiin a rinawm si! Hetihlai hian Politician-te kan dem vek bik thei lo, a tihsualtirtu chu Zoram mipuite zãwk an ni leh ṭhin. Thil dik lo ti tura nawrtu leh hruai sualtu chu political party mi leh sa thu dik chanve nena sual chawhpawlh ching te, NGOs, preasure group, Kohhran hruaitu (prelate)-te'n kan Zoram  Driver, Politician-te chu kawng dik lo zawhtirin kan herh kãwi ṭhin a; anni'n mipui cheng an hriat rãn tawh avangin an tih theih loh tur thlengin mipui min zawrh a. Kan zavaiin moral corruption habit kan neih phah a, chu chuan a taka corruption practice-naah min hruai lüt ta mai zawk a ni. Amosa 5:24 anga felna leh diknaa roreltute an lo lan hunah chuan Zoram mipuite hi 'Ni khat CM' film-ang khan hrìn (shock) hmasak ber turte kan ni ngei ang. 

Shillong Times (Sept. 15, 2013)-in a tarlan danin ZPM party leader Pu Lalduhawma chu kum 10 bi 3 liam ta 2008-2018 chhung khan Mizoram CM atana duhtu an tam ber a, a dawtah Pu Hawla, Pu Zoramthanga, Pu Lalhmangaiha Sailo-te an ni a, mahse, mipui duh ber Pu Lalduhawma erawh a CM ngai chuang lo. Tunah phei chuan Mizo chanchin hluia thil la thleng ngai lo, thleng leh tur pawha thil duhawm lo ber chu vanduaithlak  taka tawngin che thei lovin MLA a nihna chu hlihsak  a ni ta hial a ni tih kan hre tlãng ṭheuh a. 

Hetih lai hian Pu Duha chunga thutlukna (decision) siamtu  pawh hi ZeeNews: Aug 27, 2013, 17:39 PM IST)-in a tãrlan danin  khatih laia eptu party  Mizo National Front (MNF) khan Chief Minister Pu Lal Thanhawla hnenah  state minister Pu Lalrinliana Sailo  chu drug trafficking-a inhnamhnawihah puhin dik lo takin a fapa hmingin drug licence 4 lai pechhuak angin puh a ni. Kha vãng khan inthlan lehah tling leh mahse Chief Minister Pu Hawla khan Minister-ah a dah ta lo ni khan sawi a awm nghe nghe. An puhnaah hian Minister hian diklohna a neih leh neih loh erawh hriat a ni lo, opposition-te puhna (allegation) tarlanna mai a ni. 

Hetih lai hian kum 2010-2011 Pu Lalsãwta School Education Minister lai khan SSA sum Sikul naupang uniforrm leina tur Rs.743.16 lakhs chu Fiscal year 2010-11 chhunga hman hman a nih loh avangin a lapsed anga sawi a ni a. A lapsed nge a spillover zawk tih chungchangah Pu Hawla'n one man commission dinin Pu Duha chu Mediator ni nghal turin a ruat zui a; ani lah chuan SSA sum chu a lapse nge a spillover zawk tih chhui ta lo chuan Dr.R. Lalthangliana document hman chu forgery nge genuine tih lam daiha thlûkin a chalrem ta daih ni khan a lang a. Zoram mipui chân khânah a chhuak awzawng ta lo kha a makin mipui an beidawng hle.

November 27, 2020-a Mizoram Assembly Speaker-in Pu Duha chunga thutlûkna a puan (declared) chungchangah khan amah Pu Duha leh Zoram mipui tam takin Justice awm lo hlein an ngai a. Pu Duha'n SSA sum lapse leh lapse loh chungchanga a chalremna pawh kha justice chu a awm bik lo hle niin Zoram mipuite'n an ngai ve tho a nih kha! Mizoram Assembly Speaker-in Pu Duha a bân hnu lawk khan Sorkar dân dinglai bawhchhia nia puhin, Pu Er. Lalzirliana MLA leh Mamit bial MNF hruaitute'n gelatine hmangin sangha an bomb niin Social media-ah thehdarh a ni a. Pu Hawla ang khan CM Pu Rama chuan MLA a nihna aṭangin a stepdown-tir ve lêm chuang lo a nih hmel! MLA-te lakluh an nih dawna an thutiam lâk (oath taking) Indian constitution bawhchhetu nia lang, lungina táng tlâk hial nia dãn tarmit (binocular microscope) aṭanga thlira lang chiang ngeite pawh tun hma aṭang tawhin tumah hrem lohin kan en liam leh mai mai ṭhin a nih hmel. Chuvangin, Insawisêl tur chuang kan awm loh hmêl hlawm hle.

Zoram mipuite hian rorelna dik lo leh thilṭha lo titute hi kan hre rei lova, inthlan dawnah mi dik leh ṭha aiin - "kan party a nih phawt chuan buara pawh ni se kan vote tho tho ang" kan ti leh ṭhin ni berin a hriat theih a; Indian constitution-in kan dikna chanvo (voting right) min pêk hi a nihna ang takin kan hmang ngam lova, hei hian Zoram thar min hruai lut dawn lo hulhual tih i hria ang u. Chuvangin, kum 5 bi thar dang rawn inṭan tur 2023 lo awm tura Zoramthar Pathian hriak thih, mahnia ro inrêlna ram thar lo lang turah hian dik lo taka rorel ṭhinna, injustice kalpui tawhtu nia ngaih theihte Political Party-te chu an ngaihtuahawm hlawm viau ta ve ang. Pathianin Nl. Mimi hnenah mimal leh party hming bil tarlang chuang si lovin a hriattir si a; kum 3 leka ZORAMTHAR lo lang turah hian Lalpa'n ramhmangaihtu a tihte chu tute tak ni ang maw?

Ekhai! taka, tuna Trump-a leh Bidena lam ṭang ve ve; thluak tha tak tak leh fel fing tak tak, fake news leh thutak chawhpawlha inhrosa tawn dum dum ṭhin nia langhote hi Zoramthar lo lang turah hian Zoram hmangaihtu tak tak, hruaitu thar tur chu an ni zawk dawn a ni ang a? han tih dawn lahin mahni ram kalkahlên (passover)-a USA vei daihtu an ni si a, chuvangin, rin lâwk thiam ngaihna pawh hriatthiam a har ta e. Nl. Mimi thupuan pawh hi a dik ngei ang tih tuma'n kan sawi thei chuang lo. "Lo thleng dik dawn ta se" tia suangtuah chhinna ka rawn nikang mau puahpui ve satliah mai a ni. Engpawhnise, Pathian rorel turah dahin dawhthei takin i lo thlir phawt mai teh ang u.

Note: He article hi Zoram dinhmun chungchanga keima mimal hmuh dan leh thlir dan Indian constitutiom Articl 19(1)-in dikna chanvo mi pek anga ziak ka ni a, ram hruaitute tihhmingchhiatna atan emaw anmahni huat vanga ziak ka ni lo tih chhiartute'n min lo hriatsak dawn nia.

Dr. C. Lalrampana