Written by
B.Lalthangliana
Chhinga Veng, Aizawl

HMAR-ÂM LEH A BEHBAWM

Tunlai hian ‘Hmar-âm’ (or Hmarh-âm or Mar-âm) chungchangah hriat dan inang lo thu ziak kan hmu nual a, ka lo zir ve dan tawi deuhin ka han ziak ve a ni. 

Pu T.Sena, Dinthar Veng ziakah, “Hmarh-am tih hi ṭawng upa zawk a ni a...” a ti a, keini ang duang chuan kan hriat vawikhatna a ni. Amah hi kum upa ve tak a ni bawk a, a zahawm hle mai a. Amaherawhchu, hla hluiah leh lehkha ziak hmasa kan hmuh theih chinah hetianga ziak hi kan la hmu ve rih lo a, chhui chian deuh a ngai awm e.

A thu hrimin, Mizo hawrawpa ‘h’ hi a buaithlak deuh a, a dahna hmunah pawh vawiin thleng hian kan la mumal lo, entir nan, hmasa, hrang, hlum tihah te chuan ‘h’ hi a hmasa berah kan dah a, nghak, kho, phaw tihah te chuan a hmasa dawttuah kan dah lawi a. Naupan lai aṭanga sipel dan kan zir avangin kan buai lo a ni mai a tih theihin a lang. Tin, tun hmaa Bawih, Paihte, Pawih tia ziak ṭhin kha tunlai chuan mi ṭhenkhat chuan Bawi, Paite, Pawi tiin an ziak thung a, ‘h’ an ban a. History zirnaah chuan, eng hnam leh chi (clan, sub-clan) hming te hi, anmahniin an duh dan bera ziak a ṭha tih  a ni nghe nghe. Kan tarlan chi (clan) te pawh hian ‘h’ telh loh hi an duh zawkin a lang a, zui ve mai hi a him ber awm e.

‘H’ telh leh hmaih palh hian hmun ṭhenkhatah chuan awmzia a nei thui hle a, a kawh a dang daih thei a, fimkhur a ṭul hle. Entirna pakhat chauh tarlang ila. Tunlaia sak lar thar leh tak: 
Lalvunga nu ṭap ṭap lo la
 i chauh vang, 
I fa Lalvunga sahlâmah 
uai zo ta e;
tih hi lehkhabu ṭhen­khatah, ‘Lalvunga nu ṭapṭap lo la i chau  vang’ tiin an ziak a. He hla hi Darzatualan Lalvunga a thah hnua an phuah a ni a, ‘I chau vang’ tih chuan hnemna, lainatna lam a kawk a, ‘I chauh vang’ tih chuan chan chauh vanga dirimna leh hnuaichhiahna lam a kawk thung a. Chuvangin, ‘chauh vang’ tih hi a dik zawk a, an phuah chhan nen pawh a inrem thlap a, ‘H’ hmaih pawizia a chiang hle.

Tukkhum lama sam zial Mizo ho chuan chal leh chhip inkara sam zialte chu ‘Pawi’ an ti a, an ni ho chuan Mizo ho chu ‘Mar’ an ti ve thung a.Ṭiau aṭanga Falam thlen dawna lui pakhat chu ‘Marva’ an ti a, ‘Mizo lui’ tihna a ni. Tichuan Lai (Pawi) ṭawng awmzia aṭang chuan ‘Mar-âm’ tih chu ‘Mizo pawnfen’ tihna a ni ve thung. 

Mizo history Project neia ram hrang hrang ka tlawhin kum 1995 September thlaa Manipur ka tlawh ṭumin, Hmar unau kum upa lam deuh leh mi thiam rualte nen Churachandpur-a Part­nership Hall-ah nilengin kan inkawm ho a. Dr. Lal­siamhnuna sawi ang deuh hian ‘Hmar-âm’ chungchang an sawi a; pa fel tak pakhat hian Pu Buanga ziak dan hi nal takin a rawn chham a, a ngaihnawm hle. Ka ngaih­dan te min zawt a, a pawm­awm thu ka sawi nghe nghe. 
Tun hnai khan Burma TV-ah Chin state chhim lama chengte leh hmar lama cheng ṭhenkhatten thil tihpui an neihah Cheraw an kan ṭhin hlawm a, an thiam hle a; Puanchei bih te, Kawrchei ha te, Pawndum sin te pawh an awm zel a, a chhinchhiah thlak hle. 

Kan zavaia kan hriat tlan tur pawimawh em em chu, rimawi (musical instrument) dang dang te, silhfen hrang hrang te, cutural thil reng reng te hi 'inchuh' a pawi lo a, amaherawhchu buai lo ila. Nu leh pa tuak khat kara piang loin nu leh pa ro an inchuh ngai lo tih kan chiang vek a. Hetianga kan inchuh laih laih hian thlah khat, chhuahna thuhmun leh unauza kan nihzia tifaihtu a ni zawk, “Van Lal nau ang a ṭahna Kalvari-ah kan dang chuang lo ve,” tih ang hi a ni ber e. 

Thui deuh leh zau zawka kan zirin hetiang hi thil awmzia a nih avangin, ‘Hmar-âm’ Sikul zirlai bu Pawl-5 zira an lo telh pawh hi a ṭha. Mizoram Art & Cultural Society-in Mizo puan panga(5) te G.I. Registration an lo telh thleng hian a dik a, a buaipuitute an fakawm hle a ni. 

- B.Lalthangliana, Chhinga Veng, Aizawl