Written by
Isaac Zoliana
Kawltheihuan, Mission Veng

KHUANGCHERA THIH DAN...

November ni 9, 2019 Inrinni Vanglaini-ah khan Khuangchera Mizo Pasal­ṭha huaisen thih dan Pu V.L. Hruaia, Upper Repulic ziak kha ka lo chhiar a. A bengvarthlak khawp mai. 

Khuangchera chanchin hi kum sawm chhung ka chhui tawh a. A remchang hmasaah a bu-in ka lo chhuah ang. A pianna khua aṭanga an chhungkua an insawn kual dan zawng zawng leh a thih dan ka chhui chhuak vek tawh a. 
Reiek Pasalṭha Khuangchera te ṭhian dun Zakhama nena an thih ṭuma kal ve, ka pu Rohnapa Hauhnar  chu October ni 17, 1961 khan Pu Laldinga nen an vai kah chanchin kan zawt a. Ka pu Rohnapa hi a kum 103-na hmang mek a ni a. 

Pasalṭha an liam zawh vek hnu-ah pawh Khuangchera hi inah a la awm tih Lal Sailianpuian a hriat chuan Khuangchera hi a lo huai tak tak lo va ni ang e tiin a sawi a. Khuangchera hian naulaihrilh a hman lai a ni a. Naulaihrilh chu, naute a lo pian aṭanga ni thum chhung chu pa-in hna a thawk thiang lo va. Hnang hmerh leh ṭawn pawh a thiang lo. Hemi hnuah hian naute bawrh a kêu hnu-ah nau zu an in a. Naupang leh tlangvalin an in ve thiang lo. He mi hun chhung hi naulaihrilh chu a ni.

Naulaihrilh zawhah hian Khuangchera leh Zakhama chu vai lian sipai kap tur chuan an thawk chhuak ve ta a. Pasalṭha ṭhenkhatte chu an beidawng a. An haw lam pawh an tâwk a. Chung mite chuan thih hlau lo chauhvin a kah ngam ang, an ti a. Zakhama te ṭhiandun chuan “Kan kah mi a nih chu” an ti a. Lal pasalṭhaho chu an va fin ta a. Vai sipai kap tur chuan an ṭhiante khan kal lo tura an hrilh pawhin an kal ta tho va. 

Vai sipaite chu an va kap ṭhuai ṭhuai a. Vai sipai chu an kap thi ta nual a. Vai sipaite khan an huaisenzia an hriat avangin silai mu an nei loh huna a nungchunga man an tum a. Mahse, Zakhama malpui ruh an kah tliah tak chu Khuangchera chuan a pua a. Zakhama’n Khuangchera chu insaseng mai turin a ti a. Khuangchera chuan a duh bau si lo va. Silaimu an nei tawh lo tih vaiin an hriat hnu chuan an hual a, an man tur chu Khuangchera chuan a lo sat zel sia a. Vai sipai thinur khan an pahnihin an kap hlum ta a ni. 

An ruang hi Changsila thingdawl thing lian tak chhak lam zawlah an mut rial a. Kuangchera te ruang chu vai sipaiho chuan hnim buk phen aṭang chuan an châng reng a. Reiek Lal pasalṭhaho chu an haw ta a. Kar khat ral hnu chuan an zu kal leh a. Vai sipai pawh anmahni ṭhiante tam tak an lo kal avangin an haw ta bawk a. An ruang hi hmuh tur a lo awm tawh lo. Hrangkhupa Sailo pasalṭhate chuan an ruang hi remchanga lak tumin an enthla reng a. Vai sipai tam tak an lo thlen hnu hian Khuangchera leh Zakhama ruang hi an kawngah hruiin an hling ve ve a, leh lamah lung an hling bawk a. An bula Tlawng lui lian nu butah chuan an thlak ta a ni tih Zakham Hmar Hrangchal nau Zalala Hmar Hrangchal chuan a sawi. Zalala fapa, Khawvelsualthintawndaia Hmar Hrangchal chuan a pa thu hriat hi a sawi chhawng leh a ni. Zakhama hi Val upaho chuan Ngûrbawnga tiin an sawi a. Pu K. Zawla pawh hian a hming lem hi a hmang ve mai a ni. 

Khuangchera te ṭhian dun ruang lem atan dî an zai chu mihring ruang ang turin an puan ken chuan an tuam a. Thlan an lo lailâwk a. an in pawh thlen lohvin an phum nghal ta a ni. Khuangchera-te ṭhian dun tihih ni hi September ni 10, 1890 nilaini a ni. Khuangchera kawmthlang ah hian Haifawvang, theihai kung lian tak hnimtea kâkpui nei a awm a. He Haifawvang kung hi Ailawng mi, P.C. Ramzauva chuan Khuangchera phun niin a ziak a. Ailawng khua an sah hma pawhin he Haifawvang hi a awm tawh. Ailawng khua hi 1922 aṭanga din chauh va ni. Khuangchera pian hmaa awm tawh a ni. 

Khuangchera kawmthlang hi vaipuan­pho lui hnâr a ni a. Tui thûk vak lo hi pakhat a awm a. He li-ah hian Khuangchera fapa Rohnaa, Rotea an tih chu a tla a “Rotea Li” tih a ni. Khuangchera hi Kanghmun khaw hmun hlui, tuna an High School awmnaah hian kum 1857 khan a lo piang a. Kum 1860 ah Kanghmun khua chu ramṭha ûm in Chûmte ah an pem ta a. Khuangchera pa Thangṭhiauva chuan a chhungte chu Chhippui khuaah kum 1860 khan a pempui ta a. Kanghmunah leh Chhippuiah hian a naupan lai a hmang a. 1872 ah Parvatui khuaah an pem leh a. Khuangchera pawh rawlthar a lo ni ta, Parvatui khua chu a tinuam hle.

Vawi khat chu Lal Lianphunga zin bo hlanin Khuangchera hovin sukte ho an rûn a, Hneh chu an hneh a. Mahse an tlanchhe deuh va. An hneh dan chi a chiang lo deuh va. Mi lu an hawn lov, Khuangchera hi a huaisen tak tak lo ni-a a hriat avangin ni dang angin Lal chuan a en ta lova. Khuangchera kelpui chu a awm loh hlanin Lal leh Upaho chuan an lo eisak lehnghal a. Kum 1875 khan Parvatui chhuansanin an chhungkua chuan Sailianpuia Sailo khuaah an pem ta a. Lalnu chuan a ui hle a. Mittui tla chungin ui mahse, a uiding zo ta lo va ni. Heng hun laia Sailianpuia awmna chu “Lal Manga Hmun” an ti a. Tuna Rulpuihlim khua bulah khuan a awm. 

Hetah hian a u Chawnghanga chu Saillianpuia Sailo thirdeng a ni a. Lal Manga Hmuna an awm lai hian Hualngo nula Thanchhumi chu nupuiah a nei a. Hrangkhupa Sailo hi Reiek lal Sailianpuia Sailo nau a ni a, Dampuiah a indang a, Hmun puiah a chho va. Kum 1897 khan Khamliana Sailo hian Lungleng khua hi a sat a. Kum 1898 ah a luah a ni. Sailianpuia Sailo hi kum 1899 khan Ṭuahzawl-ah a thi a. A ruang hi an ur a. A ruhro chu thûl chhungah a nupui Laldochhungi Sailo, Khamlian Sailo farnu hian a vawng a. Arte khuaah a pempui a. Bang lai chhungah uluk takin a vawng a ni. 

- Isaac Zoliana, Kawltheihuan, Mission Veng