Written by
Dr. T. K. Dutta AH & Vety
Selesih, Aizawl, Mizoram

Natna enkawlna turin Antibiotics hman tur hi awm lo ta se!

Kum 1920 aṭanga 2010 kan en chuan mihring thi zat (mortality rate) hi nuai khat zelah - 950 aṭangin 50 aia tlemah a tlahniam tawh a. A chhan chu zun leh ek sawngbawlnaa hma kan sawn tak vang te, tui thianghlim hnianghnarna avang te, natna tam tak laka invenna (vaccine) avangte leh a pawimawh berah chuan damlo enkawl nan antibiotics (natna hrik (bacteria) tiṭhuanawpa that thei damdawi) kan hmuhchhuah vang te a ni. 

Kum 1940 chho vela antibiotics an hmuhchhuah tak hnu hian, natna tam tak (bacterial infections) te hi awlsam tak leh ṭha taka thununa enkawl mai theih zel tura ngaih a ni ṭhin. Amaherawhchu, tunlai khawvel kan thlir chuan, khawvel ram changkang zawkte aṭanga report hrang hrang kan hmuh aṭangin, hnungtawlh zawnga kalin 20th century hunlai kan pan leh ta tlat mai! 

Antibiotics awmzia chu natna hrik chikhat ‘bacteria’ avanga natna awm ṭhinte enkawlna atana damdawi kan hman hi a ni. Antibiotic hmasa ber ‘penicillin’ hi kum 1928 ah hmuh­chhuah a ni a, chumi aṭang chuan tunlai damdawi lam thiamna (modern medicine) hi a lo chawr chhuak a. Hemi hnu hian mihring leh rana bacterial diseases enkawlna kawngah nasa takin hma kan sawn ta a ni. 

Penicillin hi kum 1940 chho khan Indopui II-a sipaite enkawl nan hman ṭangkai a lo ni tawh a. Antibiotic chi hrang hrang hmuhchhuah belh zel a ni a, damdawi (medicine) pangngai leh in zai (surgery) naah a ṭangkai zual. Antibiotics avang hian damdawi khai (chemotherapy) te, inzai, ruh chuktuah zai (joint replacement) te, kawchhung thlak (organ transplant) te leh lung zai (cardiac surgery) avanga harsatna awm thei (bacterial infections) te pawh kiansan theih a ni a. Heng ‘magic bullet’ (antibiotics sawina) te avang hian bacterial infections avanga thihna tam tak thleng ṭhin chu tih tlem a lo ni a; mi nawlpui dam rei hun chhung chu pawhseiin a lo awm ta a ni. 

Kum 1920 lai kha chuan India ramah hian mi nawlpui damrei hun chhung chu kum 27 chauh a ni a, tunah chuan kum 69 velah a chho. Antibiotics hian mihring leh ranah thuhmun rengin bacterial infections avanga natna punlun tur vengin natna awm tawh sa pawh a tidam thei a, chuvangin antibiotics hian khawvelah hmasawnna nasa tak a thlen a ni. 

Kum 1940 lai khan ‘penicillin’ hmuchhuaktu Sir Alexander Fleming-a khan heti hian a lo sawi “vantlang mipuiin he damdawi hi an mamawh ang a, amaherawhchu he damdawi vek hi an hmansual hun a lo la thleng ang” tiin. Chu chiah chu kan tunlai khawvelin a harsatna hmachhawn mek a ni a, kan zavaia kan damchhuah theih nan he harsatna sutkian dan hi ngaihtuah mek a ni. Hmuhchhuah a nih hnu leh lei theiha zawrhchhuah a nih tak hnu hian antibiotics hi nasa taka hmansual a ni a, chu chuan bacterial resistance (natna thlentu bacteria in antibiotics an huat tawh lohna emaw antibiotics hmanga damlo enkawlin awmzia a neih tawh lohna) khawvel pumpuiah a lo thlen ta a ni. 

Hun lo kal zelah heng bacteria te hi anti­biotics haw lo turin an lo insiam danglam a (chu’ng bacteria te chu ‘antibiotic resistant bacteria’ an vuah). Chuvangin, bacterial infection tam tak kum 30 kal taa antibiotics hmanga awlsam taka enkawl dam theih ni ṭhin kha tunah chuan antibiotics zawng zawng deuhthaw pawha enkawl dam theih loh natna an lo chang zo ta a ni. Antibiotic resistant bacteria lo awm theih chhan bulpui ber chu damlo enkawlna leh ran vulhna thilah uchuak taka antibiotics hman ṭhin vang a ni. 

Zun leh ek sawngbawlna mumal lo te, natna inkaichhawn theih laka invenna mumal lo te, tui thianghlim tawk lo te, damdawi hlutna (quality) tlahniam te, natna hmuhchhuahna leh enkawlna mumal lo te leh, mihring leh ran zin vei vak nasa lutuk te pawh hian antibiotic resistant bacteria insiamnaah an pui bawk. 

Antibiotic resistance hian khawvel pum huapin sum channa nasa tak a thlen. USA ah ringawt pawh kum tin thihna 99,000 a thlen. Kum 2006 khan America mi 50,000 vel chu natna tlanglawn em em pneumonia leh sepsis (thisena natna hrik awm) avangin an thi a, hemi ṭum hian US dollar tluklehdingawn riat vel lai chu an chan a ni. Antibiotic resis­tant bacteria avanga damlote chu ni 13 tal damdawi inah an awm a ngai a, chu chuan kum khatah damdawiin awm man dollar maktaduai riat laiin a tipung a ni (damlo pakhatin dollar 29,000 zel chawi ang an ni). A vaia belkhawm chuan, US khuan kum tin pawisa fai dollar tluklehdingawn 20 a chan anga chhut a ni a, dollar tluklehdingawn 35 vel chu antibiotic resistance avanga ei leh bar thar­chhuahna tlahniam avangin a chan bawk. 

Zirchiannaah chuan, dollar tluklehdingawn 1,20,000 (dollar 120 trillion) (kum tin dollar 3 trillion) vel chu sum faia chan mai thei dinhmunah a awm a, chu chu ram hnufual leh ram ṭhanglai tam tak kum tluan budget belhkhawm hu vel a ni. Khawvel population hian nasa takin a tuar phah thei a; kum 2050 ah chuan mi maktaduai 444 vel chu damlohnain tlakbuakin nau pian chak zawng chu a maka maka rangin a tlahniam dawn a ni. 

Tun dinhmunah data kimchang zawk ram hrang hrang aṭangin hriat a la ni lova, hriat ni phei se chu he harsatna avanga channa hi a let tam takin a puang tura ngaih a ni. Mi nawlpuiah antibiotic resistant bacteria avanga natna hian hun rei zawk a duh ang a, damdawi enkawlna man to chi hman ngaiin in enkawlna man a lo sang ang a, inzainaah (common or complicated surgery) natna inkaichhawn theihna chance a lo sang ang a, thihna a lo tam phah dawn a ni. Hengte hian ei leh barah nasa takin min ti hnufual dawn a ni. India ram hmun ṭhenkhat hriselna inenkawlna mumal lohna hmunah chuan antibiotic resistant bacteria avanga chhiatna thleng hi a nasa zual a, global warming tih vel aiin tunlai thil thlengah chuan a ngaihmawhawm zawk a ni. 

Antibiotic resistance hi mimal emaw hnam emaw khua leh ram buaina emaw mai a ni tawh lo. Khawvel pum huapa ngaihtuah ngai thil a ni tawh a, kian lam pan a hnekin mihring leh ran lama damdawi thiamna lamah harsatna nasa leh zualin a thlen deuh deuh zawk a ni. Global warming ang maia chhiatna zakhua thlentu a ni a. He harsatna do tur hian World Health Organisation (WHO) chuan kum 2015 khan khawvel pum huapa hmalakna tur a lo ruahman a, chu chu chawp leh chilhin khawvela pawl lian hrang hrang (FAO, OIE, etc.) ten an lo zawm nghal bawk a ni. 

Ram hrang hrang G7, G20 leh G77 hnuaia awm te chuan he hmalakna hi an lo zawm nghal a, technical leh financial support pe turin an inpe bawk a ni. He harsatna hi a thuk tawh em avangin antibiotic resistance chungchang hi kum 2016-a UN General Assembly-ah pawh sawiho hial a ni a, a member-te ram zawng zawngah chuan kum 2017 March thlaah chuan ram pum huapa hmalakna inbuatsaih turin tih vek a ni. Hei hi UN-in hriselna lam denchhena thu an rel vawi hnihna chauh a ni - a hmasa ber chu HIV-AIDS chungchangah a ni. 

Hmanlai hun kal tawhte chhui kirin khua leh venga pawl hrang hrangten hma kan lak tlan ṭheuh loh chuan eng harsatna lian tham mah hi dan hmang ringawt a tih kiam chi a ni lo tih hi a ni. He antibiotic resistance hi thil lian tham leh veiawm tak a ni, hmalakna ṭha tak a awm loh chuan mihring chi mangna khawp hial thlen thei a ni. Mipui kan harh a ngai, antibiotic hian natna zawng zawng a tidam thei tih kan ngaihdan hi kan bansan a ṭul a ni. 

Medical doctor emaw Vety. doctor emaw chawh loh chuan antibiotics hi hman mai mai loh tur a ni. Damlo ten doctor chawh ang ngeia antibiotics te a course pumpuia ei zawh ngei ngei tur (chatlaka ei chawlhsan hauh loh tur a ni). Ran leh sangha te ṭhan duan nana antibiotics kan hman ṭhin hi bansan bawk tur a ni. 

Antibiotic resistance hi antibiotics kan hman ngun leh ngun lohvah a innghat. Kan hman hnem poh leh kan chan nasa dawn a ni mai. Kan antibiotics te humhim turin i ṭangrual ang u khai. 

- Dr. T. K. Dutta AH & Vety, Selesih, Aizawl, Mizoram