Written by
C. Vânlalhruaia

Cancer enkawlna chungchâng

Natna chi hrang hrangin min tlâk buak ṭhin a, min tlâk buak mêk a, min la tlâk buak zêl dâwn bawk. Natna chungchângah hian mihringte hi kan thu lo hle ṭhin a, natna hi duh thlan theih a ni lo a; duh thlan vânga lo thleng pawh a ni lo. Keimahni insiam chawp natna te pawh a awm ngei ang a, ṭhenkhat erawh vânduai vângte leh inthlahdah hrim hrim vângte pawh a ni thei ang. 

Natna kan tawh ṭhin hrang hrangah natna ṭihbaiawm, a hming hriat ringawt pawha taksa chhiat nghâl rawih rawih theihna leh a damna dawi sawi fak tûr awm lo chu cancer natna hi a ni ngei ang. Ṭhenkhat erawh chuan natna rangkachak tite pawhin a hming an vuah a ni âwm e. ‘Natna rangkachak’ a nih theihna lai pawh chu a awm ngei ang. 

A damdawi la hmu chhuak fak lo mah se, cancer natna hi thihpui nghâl rum rum chi natna a ni tlat lo, cancer vei chung pawhin rei tak a dam theih a ni. Ṭhenkhat an dam chhuak bawk a, chuvâng chuan ‘natna rangkachak’ tia a hming vuah pawh hi a mawi phian mai. 

Mizoram zîmtê-ah pawh hian cancer natna hian hmun lailî tak a luah niin a lang. Mihring awm zât aṭanga chhûtin Mizoram hi Indian rama cancer vei tamna ber leh cancer vanga thi tamna ber state a ni mêk. Kumin (2019) February 4-a World Cancer Day hmannaa Non Communicable Diseases (NCD) State Nodal Officer, Dr Eric Zomawia’n India ram leh Mizorama cancer dinhmun a tarlang a; chuta Mizoram Cancer Report (PBCR)-a târlanah chuan, tûn hnai kum thum chhûngin Mizoramah cancer vei hmuhchhuah mi 4,656 awmin, kum tin cancer vei mi 1,552 hmuh chhuah ang an ni. Ni tin cancer vei mi pali aia tam an hmuchhuak ziah ang a ni bawk. Tin, kum thum chhûngin cancer natna vângin mi 2,176 an thi a, chawh­rualin kum tin cancer vângin mi 711 an thi ang a ni a, ni tin cancer vângin mi pahnih dâwn (1.95) an thi ang a ni. 

Hetiang taka cancer natnain Mizoram min nuai mêk lai hian cancer natna enkawlna hmun erawh kan la nei changtlung lo hlein a hriat. A enkawlna hmunpui ber chu Zemabawka Cancer Hospital hi a ni a. Ni tin Chemo. (Chemotherapy) la/ khai mi 30 vêl an awm ṭhin a, inhem (Radiotherapy) hi mi 60-70 vêl an awm ṭhin bawk. A chângin inhemna khâwl a lo chhe ṭhin bawk nên a buaithlâk thei ṭhin hle niin a lang. Ni 2/3 chhiat te, chawlhkâr 2/3 dâwn chhiat chângte a lo awm a, inhem laklawh lai tân a buaithlâk zual ṭhin hle. Zoram hmun hrang hrang; chhim leh hmar, chhak leh thlang aṭangin Zemabawk hi an pan khâwm a, sum leh pai a hautak duh hle niin a lang bawk. Phai lama inenkawl eng emaw zât an awm mêk bawk a, cancer vei mêk hi kan tam hle tih a chiang. 

Cancer natna hi enkawl hautak tak mai a ni a, sum leh pai a hautak mai bâkah tha leh hun a heh viau bawk. Tûn dinhmunah hian Cancer Hospital ward-ah hian khum 25 vêl a awm a, Mizoram Cancer Care Foundation enkawl laiah hian khum 15 vêl (Radiotherapy la lai tân chauh) a awm a, awm man a awm lo a, registration fee erawh tlêm a zâwng chu a awm ve. Mi inpe, Pu H. Lalêng­mawia, (Zemabawk) te chhûng­kua in an chênna in hnuaiah cancer patient tân room an pe tawp a; gas connec­tion, tui connection-te leh fridge bâkah TV thlengin an dah sak a. Room luah man chawi hauh lovin nuamsa takin an awm theih a, hetah hian khum 4 a awm bawk. Hetianga mi inpe an awm hi cancer patient-te tân chuan a hlu-in malsâwmna ropui tak a ni. 

Cancer natna hian kian zâi a rêl mai dâwnin a lang si lo a, chuvâng chuan a enkawlna lamah tal hian ṭan kan lâk a pawimawh hle. Aizawl khawpui chhûnga awm tân pawh ni tina Zemabawka kal tûr hi chuan sum sên a hautak hle a, thingtlâng aṭanga kal tân ngat phei chuan a hautak lehzual. Kan sawrkâr hian tûn ai hian cancer enkawlna hi ngaihtuahin ngaihsak thei deuh sela. Chemotherapy leh Radiotherapy tihna te hi District Headquarters tinah te hian han dah thei se chuan senso a tiziaawm ngei ang. Tûn dinhmunah Chemotherapy tak hi chu Mizoram chhûngah hmun li vêlah chuan a tih theih niin a hriat a, Radiotherapy erawh hi chu Zemabawkah bâk tih theihna kan la nei lo. 
District Headquarters tinah tal te hian awm thei se chuan hmun hla tak tak aṭanga Aizawl pan kher a ngai lo ang a, sum sên pawh a hautak lo zâwk ngei ang. Chutiang a harsa viau a nih pawhin inhemna khawl (Radiotherapy) hi pahnih emaw pathum emaw tal hi chu awm thei se khâwl pawh a rim lo ang a, inhem tûr tân pawh a awlsam phah ngei ang. 

Cancer natna hian mi hausa leh mi rethei a thliar hrang si lo a, dam kan duh miau avângin sum nei lo chung chung pawhin inenkawl ngei kan duh a. Dam aia hlu a awm miau loh avângin neih chhun chhun bâkah pûk chawpin kan inenkawl ṭhin a ni si! He khawvêl hi zawng, ‘lungngaih leh ṭahna ram a ni’ an lo tih hi a va dik tak êm! 

- C. Vânlalhruaia