Written by
Robert Hrangdawla
Tripura a pêm Tuikuk-te lâkkir hi kan ba lo
Kum 1997-98-a Mizoram aṭanga Tripura-a Tuikukte pêm chhan chu Mizoram chhunga Autonomous District Council ngenin Bru National Union (BNU) in ralthuam chelekin, Persâng, Mizorama khuaa Forest Game Watcher thah a nih vanga rinhlelhna leh hlauhthâwnna rah a ni ber a. Mizoram aṭanga tuma ûmchhuah an ni lova, anmahni duhthua chhuak, Indian Constitu- tion, Article 19(1)((e) in a pêk, an Fundamental right “to reside and settle in any part of the territory of India” (India ram khawi hmuna pawha chên leh khawsak theihna right) hmanga pêm an ni. Rajya Sabha Member, Smt. Jharna Das Baidya Starred Question No. 44 :
“Whether it is a fact that more than 35 thousand people, mostly from the Reang (Bru) Community from Mamit and some other districts of Mizoram have taken refuge in Tripura, due to some local problem in the State” MOS, Home Affairs, (Shri Kiren Rijijua’n) 26.11.2014 a a chhânna chu hetiang hi a ni :
“Due to ethnic tension between Reang tribals and Mizos, about 30,000 Reang (Bru) People (about 5,000 families) from Western Mizoram migrated from October 1978 Onwards. The Bru migrants are sheltered sheltered in the six relief camps set up in Kanchanpur and Panisagar Sub-Divisions of North Tripura. …..” (emphasis supplied).
Tichuan, Parliament-ah pawh “pêm (migrant) tih an ni. Pêm an nih hi phat theih a ni lo. Heng Tuikuk te hi U.N. Refugee Convention 1951 leh 1967 Protocol in “refugee” a tihin a huam lova; Displaced Persons (Compensation and Rehabilitation) Act, 1954 in a huam hek lo. Mahni duthu a pêm an ni.
Kum 1998-a Mizoram MLA election-ah leh 1999-a M.P. election-ah Tripura-a pêm ta Tuikukte’n vote an thlâk lova. Representation of the People Act, 1950 Sections 15 leh 14-na chuan Assembly Constituency tin tan Electoral Roll siam tur a nih thu leh, Electoral Roll siam kum January ni 1-a chumi Constituency-a awmte chu, chumi Constituency a voter ni thei an nih thu a puang a. 2003 a MLA election atana, 1.1.2003 kha electoral roll a awm theihna qualifying date a ni a. Tripura-a pêm ta Tuikukte chu, 1.1.2003 khan Mizorama chêng an nih loh avangin, R.P. Act, 1950 hmanga Mizoram voter atana ziahluh theih an ni ta lova.
Chumi pumpelh (bawhchhiat) nan chuan ECI-in J&K Representation of the People Act, 1957-a Kashmiri Pundit te tan chauhva siam Dṭn chu Tripuraa pêm Tuikukte tan hmangin, Tuikuk 4265 te chu Mizoram electoral roll-ah a thun ta a. 2004 Parliamentary Election atan pawh ECI chuan Tuikuk te chu Kashmiri Pundit te chanvo a pe leh a. ECI hian R.P. Act, 1950 bakah Indian Constitution pawh a bawhchhiaa; Mizoram Sorkar-in a ngawihbo pui a. CYMA pawh a ngawi. Ram leh Hnam humhalh hmingin, ram leh hnam hmelma kan an hmel hle mai. Tichuan, Tripuraa pêm Tuikukte chu ECI leh Zoram Hmangaihtu intite’n kan khâwi nghal ta a.
Tun hnuah, Mizoram Sorkar, Home Department-in Tripuraa pêm Tuikuk te chu Mizoram electoral roll-a dah tawh lo tura ECI nawr turin Ministry of Home Affairs chu ziakin 18.11.2015 khan a ngêna, rah ṭha a neih erawh hriat a ni lo.
Tripura-a pêm ta Tuikukte chu Mizorama an rawn kîr leh theih nan (an rawn kîr khap ni si lo) 26.5.2005 khan Mizoram Sorkar leh Bru National Liberation Front (BNLF) in MOU an ziak a, mah se BNLF-in an bawhchhia a, a kaltlangpui theih ta lova. Tuikukte chuan thil hrang hrang an ngen belh a. Mizorama rawn kir theihna tur hmingin an nawr a, an duh leh lova, an tizan an tizan a. Akhil Bhartiya Vanvasi Kalyan Ashram in Tripuraa pêm ta Tuikukte Mizorama kirtir turin Supreme Court-ah W.P. (Civil) No.1/2005 an thehlut a. Chu Petition chu Supreme Court-a a awm chung pawh chuan, G.O.I., Ministry of Home Affairs leh Mizoram Sorkar chuan Tripuraa pêm Tuikuk te hruaikir hna an thawk reng a; 30.4.2016 thleng khan Mamit District-ah chhungkaw 1558, member 8238 leh Kolasib District-ah chhungkaw 64, member 335 an lo kir tawh a.
Mamit District-a kir chhungkaw 1,558 zinga chhungkaw 870 te hi mahni duhthu (Sorkar hmalakna ni lo) a rawn kir an ni a; Kolasib District-a rawn kir chhungkaw 64 te hi mahni thu (Sorkar hmalakna ni lo) a rawn kir an ni. 10.3.2010 aṭanga 17.6.2015 thlenga Tripura pêm Tuikuk te lakkir nana pawisa sanctioned chu Rs. 273,77,00,000 a ni, vide Govt. of Mizoram, Home Deptt. No. J.11027/1/2015-HM(BRU)/RTI, dt. 10.5.2016. Sorkar hmalaknaa rawn kir Tuikuk chhungkaw (1558-870) 688 laka senso-ah chuan tlem lo tak a ni. Tripuraa pêm Tuikukte hi an heksak uchuak khawp mai.
Mizorama lakkir duh Tuikukte chhinchhiahna kum 2015 chhung khan Mizoram Sorkarin a nei a. Lo kir tura chhinchhiah duh Tuikuk pakhatmah an awm lo. ‘Public Consensus’ tiin rawn kir duh loh thu ziakin an dah vek. Mizoram chu min tlawm chiang hle mai. Zah tur nge zah loh tur pawh hriat a har. Tripuraa pêm Tuikuk te lakkirna tur beihpui hnuhnung ber, ROAD MAP IV, chu Mizoram Sorkar, Home Department-in buatsaihin, Hon’ble C.M. in a pawmpui hnuah, 3.2.2015 khan Ministry of Home Affairs hnena thawn leh pawmpui niin, hruaikîr tur chhungkaw 3,455 (Mamit District-ah chhungkaw 2,594, Kolasib District-ah chhungkaw 628 leh Lunglei District-ah chhungkaw 233) tan senso ngai zat tur chu Rs.68,60,50,978.08 = Rs.1,98,567/- chhungkaw tin hisapa 3.2.2015 khan, chhût a ni. 2019 October-ah chuan a ngaih belh tawh ngei ang.
Tripuraa pêm Tuikuk te Mizoram vote thlak tîr lo turin PIL No.26/2016 Gauhati High Court, Aizawl Bench-ah ka thehlut a. Chuta Respondent No.6 chu “The President, Mizoram Bru Displaced People’s Union, Naisingpara, Tripura North, Tripura”, namely, A. Sawibunga, a ni. High Court-in Notice a pe a. A. Sawibunga, chuan Gauhati High Court Chief Justice hnenah PIL chu Gauhati a transfer a dil a, a chhan a ziah chu Mizorama an nunna a him loh vang leh Mizorama an rawn kal khap a nih vang, tiin hetiang hian a ziak:-
“However, it is not possible for the Applicant to go to Aizawl to defend the case there as they are forcefully ousted and barred from going to Mizoram for which reason there is great threat to their life. Moreover, seeing the position of the community in the State of Mizoram the lawyers stationed there may not come forward to defend the interests of the Applicant and the community and the Applicant also apprehends that the situations are not condusive for them to get a fair deal there at Mizoram/ Aizawl. There is serious risk of life of the Applicant and the other members of the community to go to Aizawl for effectively defending their interest in the case. ….”
Hei hian Mizorama rawn kir an duhlohzia a tilangin a lang.
Mizorama himdam lova inngai Tripuraa pêm Tuikuk te hi, an duh lo chung eng vangin nge, eng Dan hmangin nge Mizorama hruaikir kan tum ni? Article 19(1)(e) in Tripuraa chen phalna Fundamental Right a pek dodal hian eng vangin nge lakkir luih kan tum? Sum tam tak a awm vang em ni? Hotute u, officer-te u, “enough is enough” tih a hun tawh lawm ni? A ninawm zozai e.
Tripuraa pêm Tuikuk te hi tribal an ni a; ST & Other Traditional Forest Dwellers (Recognition of Forest Rights) Act, 2006 (lam tawiin Forest Rights Act) Section 4(3)-na chuan chutiang tribal te chuan 13.12.2005 hmaa an lo luah tawh forest ram te chu neitu nihna a pe a, an ei zawnna tur ‘forest rights’ hrang hrang Section 3-na in a pe bawka, chung ‘forest rights’ te chu Central Sorkarin Section 4-na hmangin a pawmpui bawk a. Tripura camps a cheng Tuikuk te hian heng ‘forest rights’ te hi an nei vek tawh a, Mizorama lakkir hi an ‘forest rights’ chhuhsakna tluk a ni ang. Kan tih awm loh tak a ni. Forest Rights Act in a pek an ‘rights’ chu lak bo sak a dik lo ang. An chanvo chu nei rawh se.
Mizoram khua leh tui dik takte chu lakkir kan ba ni awm taka thu ziak te pawh chhiar tur a awm a. Mizoram khua leh tui dik tak (domicile) ni turin Mizoramah kum engzat nge chen ngai? Tripura a domicile ni turin kum engzat nge Tripura-ah chen ngai? I inbih chiang ang u. Tripuraa pêm Tuikukte hi Tripura khua leh tui dik tak (domicile) an nih lohna engnge awm? Kum 1997-98 a Tripura a piang nausente kha Tripura domicile nge an nih, Mizoram domicile?
Tripura apianga seilian te, khawvel chhuahsan ta te kha, engtin nge Tripura domicile an nih loh ang? Unaupa, i rilru mit a meng teh khai....
Kum 1997-98-a Tripuraa pêmte kha engzatnge an nih, engzatin nge thi tawh a, engzat nge la dam? Chhinchhiahna a awm em? Tripuraa piangte kha Mizoram khua leh tui dik tak an ni thei dawn em ni? Mizoram khua leh tui dik tak ni lo te kha Mizoram khua leh tuiah i lo pawm reng mai lo maw? I ram leh hnam humhim turin dikna ṭan chhan ta che.
Thufingah pawh, Dikna erawh chuan thihna ata a chhan chhuak ṭhin. Diknaa nghet taka ding mi chu a nung ang a, Dikna kawngah chuan nunna a awm a, Dikna in hnam a châwisâng a, Dik taka lalin ro a rêl chuan ram a dingchang, tih a ni sia.
- Robert Hrangdawla