Written by
Vanlalruata Royte

CYBER ETHICS LEH KEINI

Hman deuh lawk khan Karbi Anglong District, Assam-ah chuan Whatsapp-ah naupang rukbo chungchang thehdarh a ni a, mipui thinrim chuan mi pahnih Gauhati a cheng pawikhawihtu nia ngaiin an tihlum a nih kha. He thil thleng chungchangah hian thil runthlak tak pakhat chu he thu ‘Whatsapp’ a thehdarh hi thu belh chian dawl lo a ni a, pawisawi lo tlangval pahnih chawlh hmanga zin khawthawng te hian an thih phah ta a ni. 

Tunlai thiamna leh hma­sawnna ṭhang zelah tech­nology-in a thlunzawm khawvel ‘cyberspace’ ah kan cheng a, kan khawih theih leh a taka kan tem theih piahlam khawvel nena daidan leh ṭhenhran harsa khawpin ‘internet culture’ in min luhchhuah a. Mihring tluklehdingawn 7.6 vel zingah hian internet hmang ṭhin mi tluklehdingawn 4.2 kan awm nia chhut a ni. Social media account hi chawhrualin pasarih vel ṭheuh nei anga chhut a ni bawk. 

Internet-in min thlunzawm a, tualzawl min chhawp chhuah sak hmaa ngial a ngana inbiak emaw hriatna te kawng dang hmanga inhlanchhawn a nih ai khan technology ṭhang zelah nasa tak leh chak takin information thehdarh theih a lo ni ta a. Hei hian kan khawsak phung leh kan nun kawng tinreng nasa takin a ṭha zawng leh a ṭha lo zawngin nghawng a lo nei thei ta a. Engtiangin nge he hmasawnna hi kan hman 
ṭangkai ang a, nghawng ṭha lo a neih theih te pumpelh turin engtinnge kan inven ang tih hi ngaihtuah ngai tak a ni ta. 

He’ng kan sawi tak internet leh a kaihhhnawih social media leh hmasawnaa thil hrang hrang kan hmanna kawngah hian ‘a ṭha’ leh ‘ṭha lo’ kan thliar hran thiam a lo pawimawh ta. Mi tu emaw hian a bul hnaia mi tu emaw chu dawt muhluma puhin ‘rukru’ tiin puh ta se, midang a chheh­vela mite chuan chu a puha an hmuh dan leh an dawnsawn dan thlengin nghawng a nei thui khawp ang. Mi tu emaw ipte a a lehkha pawimawh hi tu eawmin a phalna tel loin lo keu sakin lo ensak sela, chu chu a tih loh tawp tur a ni ang. Chutiang chiahin a neitu phalna tel lo a mi phone lo khawih emaw mi computer lo khawiha an mimal thil file ilo fahran lo khawih sak mawp mawp mai chu thil tih loh tawp tur a ni ang. Chutiang chiah chuan a hringa hrana kan khawsakna emaw tisa a kan tem leh tawn ni lo mah se social media te hi a tak ram ang maia kan cheibawl chhoh, ‘virtual reality’ a nih tak zel avangin ‘social media' kan hman dan te hian kan nunah nghawng a nei thei nasa hle. He’ng kan sawi hrang hrang avang hian ‘Cyberethics’ hi ngaihpawimawh a kan neih a lo ṭul ta. 

Duhzawng sawi turin zalenna ka nei e tiin ‘free­dom of speech’ tih hi kan changchawi ṭhin a, chutih rual chuan a ken tel kan hriat tel loh chu, chu zalenna chuan midang pal a nek thiang lo tih hi a ni. Mi tu emaw in natna ṭha lo a vei a, ṭhianho titina-ah emaw khawlaiah chumi khami chuan chumi natna chu a vei ti emawin tlangau ul ul ta ila, chu chu thil ṭha ber niin a lang lo. Chutiang chiahin social media velah chutiang thil chu post ta ila, mi tam takin lo chhiar/ hmu se a hmaa kan sawi tak nen khan a ṭhat loh dan chu a thuhmun reng ang. 

Kan thil sawi darh leh hriatna te hian kan thiltih leh kut inthlak ang tluk zet hian nghawng a nei thuk fo a, engtiangin nge midang tan nghawng a neih ngaihtuah fo a ṭul. Kan thil thehdarh te hian ṭhatna leh ṭhatlohna a neih te uluk taka bukin thu belhchian dawl a ni em tih nen kan chik ṭhin a pawimawh hle. Tunlai information technology leh hmasawnna ṭhang zel hian kan khawsakphung a thlak danglam nasa em em a. 'Virtual' leh 'reality' daidanna bang hi pan tak a ni ta. 

Bible chuan “miin i chunga an tiha i duh tur ang bawkin mi chungah ti ve rawh” tih leh “nangmah i in hmangaih angin i vengte i hmangaih tur a ni” tih min zirtir a. Tunlai hmasawnna leh thiamna kan hmanna kawngah te hian ‘ka chunga thleng ni se emaw ka chungchang thil ni se hetianga tarlan leh sawi hi dik leh ṭha ka ti ang em’ tih hi kan buk fo na tur niin a lang. Chu chu a Kristian a, Lal Isua min zirtirna pawh a ni reng a ni. Kan ring kan rawlhna tur chin leh kan sawi tur leh thehdarh tur chin kan hrait loh leh kan thliar thiam loh ṭhin avang te hian information technology kan hmang sual fo a, mi tam takin dan an bawhchhia a, jail an tang a, midang pawi te an sawi ta ṭhin a ni.

Khawtlang tana hnawksak lo tura kan inven tlan a pawimawh khawp mai. A tir lama kan sawi tak thu belh chian dawl lo (fake news) social media a thehdarh a nih vanga tlangval pawi sawi lo pahnihin nunna an chan phah ngawt mai te khi thil thleng tam tak zinga entirna pakhat mai a ni. Thu belh chian dawl lo leh thil ṭul lo kan thehdarh avanga midang nun a khawih nasat theih dan hi kan chhut tlan fo a pawimawh hle. 

Zirtirtu pakhat chuan a zirlaite hnenah chuan “Chemte hi thil ṭha nge ṭha lo?” tiin a zawt a, zirlai zinga ṭhenkhat chuan “thil ṭha lo a ni” tiin an chhang a. A ṭhenin “thil ṭha leh ṭangkai tak a ni” tiin an chhang a. A tawpah chuan an zinga zirlai ngawichawi tak pakhat chu tlar hnung lam aṭang chuan muangchangin a lo ding a “Sir, chemte te chu a hmangtu in a hman dan a zirin a ṭha-in a ṭha lo thei ang chu... a ṭangkaiin a hnawksak thei hle ang” tiin a lo chhang thung a ni. 

- Vanlalruata Royte