Written by
Ramchhana Hmar
Phuaibuang
Mizo ṭawng i uar thar ang u
An sawi ṭhin a, kan hmu bawk a, kan ṭawng Mizo ṭawng hian humhalh a mamawh takzet a, a hmangtu pung tual tual mah ila, uluk taka hmang an tlem telh telh bawk si a. A namnultu kan pung tual tual ti ila kan sawi sual kher awm love.
Mizo ṭawng kan tih hian a huam zau hle a, Zohnahthlak zingah hnam hrang hrang kan awm a, chung hnam hrang hrang zingah chuan mahni hnam ṭawng neite pawh hnam eng emaw zat sawi tur an awm leh a, ṭhenkhat erawh a hnam hming chauh langsar tawh an hnam ṭawng pawh thi mek.
Ṭhangtharte zingah pawh an hnam bil ṭawng pawh hre tawh lo, sawi tur an awm ṭeuh awm e. Chutih rual chuan hmun ṭhenkhatah chuan an hnam bil ṭawng la uar a, la hmang lui hram hram sawi tur pawh an la awm nawk mai. Engpawh chu nise chung zawng zawng Zohnahthlak hnam peng hrang hrangte’n kan hnam ṭawng kan neihte pawh chu Mizo ṭawng vek a ni a, ṭhenkhat erawh kan sawi tawh angin tun aṭanga kum 10 a liam leh meuh chuan a ral tawh hial awm e.
Zohnahthlak ten kan hman nasat leh Mizo ṭawng tia kan sawi changa min khaikhawmtu ber chu Lusei (Duhlian) ṭawng hi a ni a. Mizo ṭawng tia kan sawi pawhin hei hi kan rilruah a lo lang hmasa ber fo ṭhin a nih hi maw. Lusei ṭawng kan tih mai ṭobul lam hi tawite in han sawi dawn ila.
Khawvelah hian ṭawng chi hrang hrang hi hlawm lian deuh deuh pakuaah an ṭhen a, chung hlawm hrang hrang pakua zingah chuan Mizo ṭawng awmna hlawm Sino-Tibeto a awm a, Sino-Tibeto hlawm hnuaiah Tibet-Burman hlawm a awm leh a, Tibet-Burman hlawm chhungah chuan Kuki-Chin hlawm a awm leh a, Kuki-Chin hlawm chhungah chuan Mizo (Lushai); Bawm (Banjogi) te leh ṭawng dang dang tam tak a awm a. Basha Research and Publication Centre India rama ṭawng zirtu pawl hnuaia The People’s Linguistic Survey of India-in Mizo ṭawng a zirchiannaah pawh Mizo ṭawng hi Tibet-Burman hnuaia ‘Mizo-Kuki-Chin’ tiin a dah a ni. Zirmite leh kan mithiam zawk te pawhin Mizo ṭawng hi Tibeto-Burman ṭawng peng pakhat zinga Mizo-Kuki-Chin group-a awm a nih tih hi an sawi leh an thu ziak aṭangin kan hre thei awm e.
Mizo ṭawng hi hman uar thar a ngai hle a, a hmang tute pawhin kan uluk a, ṭawng hmang dik zawk leh ziah dan dik zawka kan ziah te hi kan intihhmuh thar loh chuan kan ṭawng hian nasa takin a chhiat pui thei dawn a. A neitute’n kan uluk loh chuan tunge uluk anga eng hnamin nge kan ṭawng hi min humhalh sak chuang ang? Khawvel thiamna leh changkannain min tuam mek zel a, hmun danga awm te nena kan ṭawng hmanga inbiak theihna te leh thu han ziaha har tarchhuah maitheihna pawh alo pung telh telh bawk a, social media ṭhang zel hi lo do ngawt theih a nih loh avangin fimkhur taka kan hman a, social media avanga kan ṭawng neih chhun lo suasam hi kan tih loh tawp tur a ni.
UNESCO-in kum 2010-a India rama ṭawng boral hlauhawm zual a lakkhawm zingah Mizo ṭawng pawh hi a tel a, kan dinhmun a him lohzia chu sawi tam a ngai awm love. Chuvangin, khawiah pawh awm ila, Mizo ṭawng hman theihnaah kan awm a nih chuan kan ṭawng hman uar ila, dik takin hmang ila, dik taka ziah kan tum bawk tur a ni. Ṭawng a boral chuan hnam a ropui thei ngai lo.
Sap ṭawng thiam hi a ṭha a, Mizo ṭawng aia hnam dang ṭawng kan ngaihsan emaw kan uar lutuk chuan kan ṭawngin a tuar theih dawn avangin a awm leh a mawi tawk kan thliar fel thiam a ngai awm e. Tunlaiah Private School, English Medium a lar hle a, kan rama zirna sikul ṭha tam tak zingah hian private school kan tihte hi eng emaw zat an awm tawh a, sap ṭawng an thiam leh thiam loh hi zirna sikul ṭha tehnana kan la hmang fo te hi kan bansan angai a ni.
Nu leh pa ṭhenkhatin an fate Mizo ṭawng ziak leh chhiar an thiam loh uan puia intihtheihpui niawm taka sawi ṭhin kan la awm te hi a zahthlak hle mai. Mizo ni si mahni ṭawng pawh thiam mumal loh hi a zahthlak zia kan inhrilh fo a hun ta hle mai. Mizo ṭawnga a hming kan neih leh han sawi maithei kan neihte hnawla sap ṭawnga kan sawi fo ṭhin te hi i bansan ngam ang u. Zo hnahthlak zawng zawng ten kan ṭawng tualleng bera kan neih (Common Language) chu Lusei (Duhlian) ṭawng kan tih hi Zohnahthlak awmna apaingah hmang uar zel ang u. Mi thiamte sawi danin chhiarpui kan neih tawh te aṭanga a lan danin kan rama mihring cheng zat leh kan ṭawng hmang chu hetiang hian an sawi ṭhin.
Chhiarpui aṭanga a lan dan:
Kum 1981 - Mihring 4,93,757 an awm a, Mizo ṭawng hmang 53.05%
Kum 1991 - Mihring 6,89,470 an awm a, Mizo ṭawng hmang 63.16%
Kum 2001 - Mihring 8,91 ,058 an awm a, Mizo ṭawng hmang 68.32%
Kum 2011 - Mihring 10,97,206 an awm a, Mizo ṭawng hmang 75.72%
in Mizo ṭawng hi an hmang tawh a ni.
Hmasawn zawngin kan kal a, chhiarpui lo thlen leh hunah chuan mihring pawh kan tam deuh tawh ngei ang engti ang takin nge hma kan sawn ang tih erawh hriatthiam a har hle mai. Mizoram ni lo heng Assam, Tripura, Bangladesh leh Burma adt. ah te hian Mizo ṭawng hmang Zo hnahthlak eng emaw zat an awm bawk a Mizoramah kan cheng kher lo a nih pawhin khawi hmunah pawh kan ṭawng hi zahpui lovin uar sauh sauh ang u.
Mahni hnam ṭawng uar chungchang kan sawi ta sa sa, chhungkaw ṭhenkhat chuan an tu leh fate hi an in chhungah pawh sapṭawng deuh ngata be ṭhin an awm a, naupan tet aṭanga sapṭawng hmang ṭhin tan chuan an zirnaah pawh hma an sawn ngei ang. A thiam pawh an thiam chak viauin a rinawm; mahse, hnam dang ṭawng thiam viau mah se, a chenna a ram ṭawng ber a thiam miau loh chuan kan ngaisang chuang dawn em ni?
Kan awm hmun aṭanga ram leh hnam kan humhalh theihna ṭha ber chu kan ṭawng kan humhalh hi a ni a, kan awmna apiangah hman leh ziah te uar ila, mi thuziak chhiar tam te, zirna hmunah te, khawtlangah te thleng pawhin kan ṭawng hi uar thar zel tura inzirtir hi kan zavaia kan mawhphurhna a ni a, Mizo ṭawng uar thar deuh deuh turin ṭan ila thar ang u.
Ramchhana Hmar, Phuaibuang