Written by
Dr. Lallawmzuali Ralte
Artui chaw ṭha leh hrisel World Egg Day pualin aw...
World Egg Day hi kum tinin October thla kar hnihna Zirtawpni apiangin hman ṭhin a ni. Vawiin 11th October, 2019 (Zirtawpni) pawh hi World Egg Day atan a hman a ni. Kum 1996 khan International Egg Commission (IEC) chuan Vienna-a inkhawmpui lian (conference) a neih ṭumin kum tin World Egg Day hi hman ṭhin nise tiin a rel. Tichuan kum 1996 aṭang khan kum tin World Egg Day hi khawvel pum huapin hman a lo ni ta ṭhin a ni.
World Egg Day hman chhan bul ber chu khawvel pum huap mipui mimir ten artui hi chaw ṭha leh hrisel tak a ni tih an lo hriat theih nana ruahman a ni. Chaw ṭha fuan khawm hnem bawk si awlsam tak leh tlawm taka lei theih a nih avang hian mi tam zawkten chu chu kan lo hriat theih nan World Egg Day hi hman ṭhin a ni.
International Egg Commission hi kum 1964 khan din ṭan niin, khawvel pumpui a arvulhtuten ar leh artui hnianghnar taka an thar chhuah zel theih nana hma latu pawl a ni. Khawvel hmun hrang hrangah he World egg day hi hman ṭhin a ni. A hman dan tlangpui chu artui in ei siak te, artui hmanga chawhmeh in siam tui siak te, artui ṭhatzia mipui inhrilhhriat te (awareness campaign) hmun hrang hrang school te, office te leh zirna hmun hrang hrangah neih a ni ṭhin a. Social media hrang hrang TV leh Radio-ah te artui ṭhatzia zirtirna in pek nana hman ṭhin a ni.
He ni hi engtik aṭangin nge hman ṭan a nih hriat a ni lo. Kristiante chuan Good Friday hman zawh aṭanga Chawlhni hmasa berah Easter Sunday an hmang ṭhin. Easter ni hian artuite chu rawng mawi tak tak leh mit la tak takin an siam ṭhin a, a thlawnin an ei luai luai ṭhin a, an hlimpui ṭhin hle. Kan pi leh pu te pawn Chapter kut an hman khan ‘chhawnghnawt’ an ti a, kawtchhuahah artui an inbarh hawng hawng ṭhin a ni.
Artui hian mihring rilruah bu a khuar thuk a, pi leh pu aṭangin Mizote rilruah pawh induhsakna lantir nan te, damlo inkan nikhuaah te artui in pek te, artui inchhumsakte hi induhsakna inlantir nan an lo hmang tawh ṭhin a ni. Chaw zinga chaw ṭha bera ngaih hial a ni (nu hnute tui tih lovah chuan). Amaha chaw ṭha a tam ngaihtuahin a man a tlawm em em bawk.
India ram hi khawvel pum huapah artui thar chhuah lamah Pathumna ni mekin USA leh China ram te dawtah kan awm mek a ni. India ramah hian mi pakhat zelin kum 1 ah artui 68 zel ei ang kan ni. ICMR (Indian Council on Medical Research) chuan a tlem berah mi 1 zelin artui pum 180 kum 1 ah ei turin min ti a, ICMR-in artui ei zat tur a tih kan la pha lo hle. Chutih rualin tun dinhmunah phei chuan Mizoramah hian mi pakhat zelin kum khatah artui pum 32 ei ang kan ni a, ICMR-in ei tura min tih zat kan la phak lo hle. Mizo mipuite artui thar chhuah lamah ṭan lak kan ngai viau bawk.
Artui hi engnge a nih chiah?
Artui rih zawng hi chhan hrang hrang avangin a danglam thei; ar chi (breed) te, an chaw ei te, sik leh sa avangte leh thil dang dang avangte in, artui rihzawng hi a danglam thei a ni. A rih zawng tlangpuite chu:-
Artui (layer tui) 56g
Varaktui 68g
Sai-ar 65g
Vahmimtui 10g
Ostrich tui 1.5kg
Artui kawr rawng hian mipui ngaihdan a tidanglam nasa em em a, amaherawhchu artui kawr rawng hi chu ar inthlahchhawn thil niin artui kawr rawng siamtu pigment pakhat Ooporphyrin vang chauh a ni a. Artui that leh that loh a hril lem lo. Artui rawng hrang hrang te chu-
Artui - A var leh a uk
Varak - A var uk
Sai-ar - A ṭial
Japanese quail - A de ṭhet ṭhet
Artui pum khatah hian 100 zelah
11 % - Artui kawr (a kawr)
30 % - A chhung mu (yolk)
59 % - Artui var lai (albumin).
Artui hi hmun thumah ṭhen a ni. Chungte chu a kawr var, a artui var lai (albumin) leh artui chhungmu (yolk). Za (100) zela ṭhenin hengte hi a awm a ni:-
Chawṭha A var lai A chhungmu
(nutrients) (albumin) (yolk)
Water 88.0 48.0
Protein 11.0 17.5
Fat 0.2 32.5
Minerals 0.8 2.0
A var lai (albumin):- A var lai-ah hian a var chhah lai (thick albumin) leh a var pan deuh (thin albumin) te an awm a. Artui tharlamah hian a chhah lai (thick albumin) hi 55% niin a a var pan deuh (thin albumin) hi 45% a ni. Artui hi a lo hlui apiangin a chhah lai hi a lo pan tial tial ṭhin a ni. Artui var lai a chaw ṭha tam zualte chu hengte hi an ni- ovalbumin (55%), conalbumin (13%), ovamucoid (10%), ovomucin (2%), lysozyme (3.5%), avidin (0.05%), ovoglobulin (tlem) and ovoinhibitor (tlem) a awm a ni.
Artui chhungmu (egg yolk): Chaw ṭha awmte chu lipoproteins, a bikin lipovitellins leh lipovitellinin te an ni. Artui-ah hian mihringin kan mamawh chaw ṭha tinreng a awm. Khing protein kan sawi bakah khian essential unsaturated fatty acids linoleic acid, oleic acid, monounsaturated fatty acid, iron, phosphorus, trace minerals, fat-soluble vitamins A, D, E, K leh water-soluble B vitamins te an awm. Artui-ah hian Vitamin D a tam hle a, mah se calcium a tlem a, Vitamin C erawh a awm lo.
Naupangte leh tar chak lo te, damsam lo leh taksa chak lo tana chaw ṭha em em a ni. Pumpui tan paiṭawih a awl em em bawk. Chaw kan ei a, taksa tana ṭangkai chin kan tehna hi ‘biological value’ an ti a, tichuan artui-ah hian a biological value chu 97-99% niin mithiamte chuan an sawi hial a ni. Artui-ah hian protein a tam avangin mi a tipuar rei em em bawk a ni.
Artui siam dan chi hrang hrang:
1. Chhum hmin - Artui kan chum reng rengin a tui pil vekin artui kan chum tur a ni. Tin a tui chhumna a so aṭanga minute 10 - 12 chhung kan chum tur a ni. A aia rei chum chuan artuia chaw ṭha tam takte kan chhum chhe ve thei a ni.
2. Mithiamte sawi danin artui hmina 90% hi kan pumpuiin a paiṭawih (digest) thei a, artui hel erawh chu 50% vel chauh pumpuiin a paiṭawih thei. A chhan chu artui hela avidin awm hi taksa a biotin nen lo inbelh bawmin avidin-biotin complex a siam a, hei hi pumpuiin a pai ṭawih hlei thei lo ṭhin a ni.
3. Tel nena kan.
4. Thilsiamna chi hrang hrang atan a ṭangkai. Entirnan- pancakes, tortillas, crepes, frittatas, omlet, leh a dangte an ni.
Artui-ah hian bacteria natna chi khat salmonellosis hi kai a awl bik a, chu chu artui hel eiah a ni bik. Chuvangin, artui hmin ei hi a him zawk.
Artui ei a ṭhatna te lo sawi ila:-
Artui hi super foods (chaw ṭha chungchuang) tiin an lo sawi hial a ni. Mihring tana a ṭhatna point 10 lo sawi ila -
1. Artui-ah hian chaw ṭha a tam: Artui pum khatah hian-
• Vitamin A : 6% of the RDA
(Recommended Dietary Allowance)
• Folate : 5% of the RDA
• Vitamin B5 : 7% of the RDA
• Vitamin B12 : 9% of the RDA
• Vitamin B2 : 15% of the RDA
• Phosphorus : 9% of the RDA
• Selenium : 22% of the RDA
Artui-ah hian mihringin chaw ṭha kan mamawh hi a kim deuh vek. Omega 3 fatty acid, taksa tana ṭangkai em em te pawh hi artui-ah hian a awm a. Ar tla ṭhin, hnim hring ei tel ho-ah hian he Omega 3 fatty acid hi a tam zual bika ni.
2. Artui-ah hian cholesterol a sang a, mah se thisen a cholesterol a tih san phah lem lo :
Artui-ah hian cholesterol a sang a, mah se mipui mi mirah thisena cholesterol a tihsan phah lem lo niin a zirchiangten an sawi. Amaherawhchu, mi zawng zawng kan inang lo tih erawh hriat a ṭha. Mi za zela 70% velah an thisen a cholesterol a tih san phah lo niin mithiamten an sawi.
3. Artui hian HDL (The ‘Good’) Cholesterol a tisang: HDL chu high-density lipoprotein thau ṭha a ni - ‘Good’ cholesterol titen an sawi ṭhin. Artui hian chu HDL chu a ti sang a, tichuan miin HDL sang tak a neih chuan thisen sang (risk of heart disease) te, stroke leh lung natna tam tak lakah a fihlim thei dawn a ni.
4. Artui-ah hian Choline a awm a, chu chu chaw chi hrang hrang kan ei-ah hian a awm lo.
Choline chu taksa siamtu niin, thluaka signal lo petu a ni a, thluak hnathawh lo tichaktu pawimawh tak a ni. Artui pum khatah hian 100mg choline zel a awm.
5. Artui-ah hian Lutein leh Zeaxanthin - Antioxidants a awm: Upat lama mit fiah lo leh mit paw te hi a tiziaawm thei (risk of cataracts and macular degeneration) Artui chhungmu-ah hian lutein leh zeaxanthinte an awm tam bik. Artui-ah hian vitamin A a sang hle a, chu chu mit tan a ṭha hle. Mitdelna lakah min tifihlim thei dawn a ni.
6. Thisen a thau chhia (triglycerides) a tihniam: Mithiamte sawi danin hnim hring ei nasa ar-ah hian Omega 3 fatty acids a tam zual a, chu chuan thisena thau chhia pakhat triglycerides a tihiam thei a ni.
7. Artui-ah hian chaw ṭha protein a sang hle. Protein chu taksa siamtu ber a ni a, chung chu artui-ah hian a tam hle. Artui pum khatah 6g protein awm zel anga chhut a ni.
8. Artui hian thil tui ei avanga taksa a lungawina (satiety index) a tisang.
9. Taksa rihna tihhniam nan a ṭangkai.
Breakfast a thil dang aia artui ei hian taksa rihna a ti tla hniam thei bawk niin mithiamten an sawi. A chhan chu artui hian mi a tipuar hma/ rei tlat a ni. Artui hian hormone Ghrelin (the hunger hormone) a tihiam thei a, chu tak chu taksa rihna tihtlak hniam duh tana
ṭangkai em em chu a ni.
Artui hi a ṭhatna leh a hriselna ngaihtuahin a to lova, awlsam takin dawr hrang hrangah lei tur a awm reng. A siam chhung a rei lo a, a tui a, taksa tan a ṭangkai em em bawk a ni.
Dr. Lallawmzuali Ralte, Dr. M.C. Lallianchhunga leh Dr. C. Lalchhandama College of Veterinary Sciences and Animal Husbandry, C.A.U., Selesih, Aizawl, Mizoram