Written by
P.C.Lawmkunga

MAHNI IN NGAIHSAN HUN

Manipur Chief Minister kum tam tak lo ni tawh, hmânni lawka boral ta Rishang Keishing-a kha mi zaidam leh âw-ka nêm a ni a. Vawi khat chu a thlawhna chuannaah Manipur lam mi tho mi pakhat kha a che mawi lo viau a ni awm a, Rishang-a mit pawh a lo kham a ni ang, “Tlangvâl, khawii college-a zir nge i nih?” a ti ngawt mai a ni awm e. Mi hawihhawm leh midangte zai ngai thiam tam tak zingah hian chêtze mawi hre lo hi an awm leh zauh ṭhin. 

Kan nitin khawsak tinuam­tu ber chu hawihhawmna hi a ni fo va. Hawihhâwmna chu hrilhfiah dawn ta ila, mi dangte rilru tihnat aia mi dangte tana hlimna siam hi a ni kan ti thei ang. Khawi khawiah emaw kan vahvelnaah hian mitin mitang kan hmuin kan dâwr ṭhin a. Hengah te hian mi hawihhawm leh fel dâwr fuh chuan rilru an tinuamin ‘mood’ an ti ṭha ṭhin. Daktawr polite deuh maite hi kan dam phah sawng sawng thei a nih hi! Daktawr emaw ’tawr lo emaw, mi hawihhawm lo leh buluk deuh tawn ṭum erawh chuan nilêngin ‘mood’ a chhe thei a ni. 

Chuvangin, tu pawhin mi hawihhâwm leh nêlawm chu kan lawm vek a, an bula awm kan châk a, nun an tihlim ṭhin tih hi kan pawm vek awm e. Sum leh pai, in leh lovah tumah tluk nei lo mah ila, hawihhâwmna leh nungchang mawiah hi chuan mi dangte kan tluk thei dawn a lo ni. Office leh dâwrah te emaw kan han leng lût a, “Good morning” ti-a chibai han bûk a, min chhâng lêt lova tûm hmuka min en hrû te pawh hi, “E, he pa/nu ai chuan ka hawihhâwm zawk a ni maw?” tiin han indah sang zawk ila rilru a hahdam mai a. Vei zui vak tur a lo ni lo. 

Office dâwr hian ka chhuak khât hle a, ka chhuah ve chhuna ka tlawhte zinga pakhat Revenue Department saw an dâwr a nuam khawpin ka hmu. Tin, ka lo thawh thinna MPSC hi office hnathawkte saw anmahni dawrtute tana nelawm ber pakhat niin ka hre bawk - lo uang lo sela. Kawng chêp takah lirthei kan han intâwk lâwi a, a tawlh lêt zawk tur kan han inhnawn te hian tlawma la lovin han tawlh lêt ila, “He pa ai chuan ka hawihhawm zawk a nih hi” tiin kan indah sang zawk thei dâwn a ni. Motor khalhtu hawihhawm tak chuan mi dangte dâlin motor a dah ngai lo a, kawng chêpa inpelh hunah pawh a kian zâwktu nih a tum ngei ang. 

Mi tam tak hawihhâwm leh ’hâwm loh hi social media-ah hian a lang duh khawp mai. Mi tam takin mi rilru tihnat an hlauh em em laiin engemaw zât chu chaltlai deuh leh aia upate pawh zah lêk lova thu buluk pui pui post an awm fo. Whatsapp, Messenger leh Facebook te hi information thehdarhna ṭangkai tak an nih theih laiin mi puiting leh tling lo, nungchang mawi leh mawi lo hriat theihna ṭha tak a ni. Ṭhian innêl sâ an han indeuhsawh fiam kual mai mai hi chu thil dang daih a ni. Hmelhriat loh emaw, hmelhriat sate pawh social media-a hnehsawh leh chalawh tak taka tih ching hi an awm fo va. Mi ṭhenkhat chu an ngaihdan dik bera ngai, a pawmpui lotute va khing lêt duh vak mai an awm ṭhin. Chutianga tih ching i tawng a, deuhsawh taka rawn ti che an awm a nih chuan, “He nu/ he pa hi chu kei aia rilru hniam leh hawihhâwm lo zawk a ni maw?” tiin mahni indah sâng zâwk mai rawh. 

Bus-ah emaw puipunaah emaw i aia naupangten ṭhutna an ken loh che chuan nang aia hawihhawm lo, nungchang mawi hre lovah ngai la, i aia mize nâwi fê-ah ngai mai rawh. Telephone inbiakah pawh hian mi hawihhâwm leh hâwm lo hriat a awl khawp mai. Mi kan va biak a, “Engnge ni ta?” rawn ti hmuk mai biak ai chuan, “E, nang i ni maw, eng nge ni ta teh tlat” rawn titu chu kan be zui châk fê ang. A chunga thuneitute a nih hran loh chuan a va biak zawkina telephone a dah hmasa hi a fuh lo. 

Chutiang thil i tawng a nih pawhin rilru tina vak duh suh, kha pa ai khan i hawihhâwm zawk daih tihna a ni a, indah sâng zawk mai rawh. Hei hi chapona lam ni lovin mahni infuih chakna lam a ni zawk. Bible hian mitin mahni aia 
ṭhaa ruat vek tura min hrilh hi hawihhawmna chungchangah kher hi chuan zawm harsat chang a awm ṭhin a nih pawhin pawi lutukah ngai lo mai ila. Chutih lai erawh chuan hawihhawmna hi mi dang lak aṭangin phût ngawt theih a ni lo. Khawsak ze ṭha lo leh chaltlai hi hremna tling dan bawhchhiatna a ni lêm lo va. Mi dangte hawihhawm tura kan phûtna lamah kan intawk kawlh khawlo buangbâr thei. 

British mi thiam Alfred George Gardiner-a (1865-1946) thuziak pakhat, “Khaw­ngaih takin tih hi” (On Saying Please) tih te kha ngaihtuah ila. Khawpui pakhata inchhâwng inkhai chhohnaa thawk lift­man chuan mi pakhat inkhai­chhohna-a chuang vein, “Khawngaih takin” tih tel lova a chhohna lam tur, “A chung berah” a tih rikngawt avangin a nam chhuak ta a. Chu chu police-in an lo hriat chuan liftman chu pawisa an chawitir ta a ni, tiin a ziak a ni. 
Engpawhnise keini aia hawihhâwm lo zawkte kan tawn hian liftman anga inhri thla kher lovin, anni ai khan indah sâng zawk ila thil chu a fel a ni mai âwm e. 

P.C.Lawmkunga