Written by
TBC Vulmawia
Zemabawk North
POLYTHENE LEH MIZO MIPUITE
Aizawl khawpui plastic bawlhlawh lakah a lo fihlim theih nan, 1 August 2019 khan plastic bag (polythene) micron 50 aia pan te hman khapna thupek chhuah a ni a, chu chu tun 26 August 2019 aṭang khan, khauh zawkin AMC-in a kalpui ṭan ta a.
Kum 1980 hma lamah te kha chuan Mizoram mipuiten, nitin khawsakna-ah plastic lam thil te, kan la hmang tam lo a, hmun tinah bawlhlawh te thehthang ṭhin nimahsela, kar lovah a ṭawih ral leh mai ṭhin. Tunah erawh chuan nitin kan khawsaknaa kan hman tam ber chu plastic aṭanga thil siam a ni ta a, mithiamte chuan, plastic hi a ṭawih ral nan kum 1000 a duh e an ti a. Chung zingah chuan polythene bag hi kum 10 -1000 leh tui bottle hian kum 450 vel ṭawih ral turin hun a mamawh an ti bawk. Kan bawlhhlawh te hi a tam ber chu plastic lam thil leh plastic aṭanga siam- bag, um, bur leh thil funna kawr chi hrang hrang a ni a. Kan khawpui aṭanga thingtlang kilkhawr leh kawr te aṭanga kawr lian leh lamlianahte bu an khuar nghet tlat tawh a. A mimalin emaw a hnatlang ang zawngin emaw a kan khawchhung bawlhlawh te, thenfai ṭhin nimahsela, Waste Management Plan nen chung kan bawlhlawhte tihral a nih ṭhin loh avang zawkin, a sawt sawhlawt lo ang deuhin kan ram boruak, leilung leh lui tui te a tibawlhlawh lek fang hi a lo ni ṭhin a ni. A pawi hle mai!
Plastic aṭanga thil siam zinga 33 percent hi, vawi khat chauh hman chi (single use) an nih avangin a hnawmhnawk a pawh hnawksak khawpin a tam chak a ni. Chuvangin ram tam takah plastic bag/ polythene bag leh straw te hman leh lak luh an khap nual tawh a. India ramah pawh Maharashtra, Delhi, Punjab, Rajasthan, Goa, West Bengal, Sikim leh Karnataka khawpui Bengaluru-ah te plastic bag hman an khap tawh a ni. Aizawl khawpui-ah pawh polythene bag an khap ta hi thil ṭha tak a ni.
Plastic lam thil kan paih te, khua reiah keh sawmin microplastic-ah a lo chang a. Chung microplastic te chuan lei hanna a tichhia a, lei nghet lo a siam a, leimin a thlen bawk ṭhin. Chung microplastic
aṭang chuan toxic chemical (tur lam thil), lo hnam chhuakin, thing leh mau leh thlai chenin thihna a thlen thei a. Chumi chemical thli chuan lei hnuai tuihnate leh lui tuite a ti bawlhlawh a, a tlantu nungchate tan thihna hial a thlen thei a ni.
Plastic lam thil kan hal hian chemical hlauhawm- hydrochloride acid, sulphur dioxide, dioxins, furans leh heavy metal leh ting nawi te te mei khu-ah zam chhuakin natna, thawhah, ashma, luna, hriatna thazam khawlohna te leh cancer chenin a thlen thei a, ozone layer tan chhiatna a thlen bawk. A zir chiangtute chuan, “Plastic bag (polythene) tihsat leh tihkhal (frozen) leh tih chuar a nih hian a toxic chemical-te a hnam chhuak thei a. Chung toxic chemical zingah chuan bisphenol- A (BPA) hi cancer thlentu ber a ni an ti. Polythene bag te leh tui bottle (single use) te hman nawn an nih hian toxic chemical a lo hnam chhuak tawh ṭhin a, a him lo” an ti a ni.
The New Indian Express chuan, kum 2012 lai vel khan Andhra Pradesh hmar lam tuifinriat kama chengte leh an chhehvela mi Chhattisgarh leh Odisha state a chengte tiamin, ei tur thil lum leh sa te polythene bag a thun leh street food plastic container a ei an chin avangin, kal na leh hrawk na leh cancer vei an tam phah niin a tarlang. Tunah chuan Smart City Project hnuaiah Aizawl khawpui chuan vanneihthlak takin, bawlhhlawh sawngbawlna ṭha, bawlhhlawh sakhal (solid waste) paih nan Landfill leh ei leh in ningnawi (organic waste) paihnan Vermit plant kan lo nei dawn ta a, a vanneih thlak hle mai!
Kum tina plastic lam thil tuifinriata paih luh leh lui lianten tuifinriata an len luh hi ton maktaduai 8 a tling tia chhut a ni. Tuifinriat tui pawh plastic soup-ah kan chantir mek a ni. Plastic bawlhhlawh te hian tuifiriat chhung nungchate leh tuifinriat sava chenin thihna a thlen a, plastic bawlhlawh avang hian whale te pawh an lo thi nual tawh a. Kumin March thla pawh khan Philippines ram tuifinriat kamah plastic ei tel avanga thi, whale pakhat kawchhung aṭangin plastic quintal 4 aia tam mah an phawrh chhuah sak a nih kha.
Smart City Project hnuaiah Aizawl khawpui chuan bawlhhlawh sawngbawlna ṭha, bawlhhlawh sakhal (solid waste) paih nan Landfill leh ei leh in ningnawi (organic waste) paih nan Vermit plant kan lo nei dawn ta a. Chutih rualin Aizawl khawpui bawlhlawh paihna, Tuirial Damping Ground, hal khuk chum chum a nih ṭhin ang khan, khaw dang Damping Ground te hal kan la ching zel si a. Heng hmunah te hian scientific taka bawlhhlawh halralna, ‘Incinerator’ hman ni sela chu, pollution lakah kan la fihlim tlang zawk ngei ang.
Mizoram PHE Deptt. hnuaia Watsan Division-in thingtlang khaw ṭhenkhatah bawlhlawh halralna thuk an siam sak a, chutiang aiah chuan, Domestic Incinerator te sem theih ni ta zawk sela. Chutiang Domestic incinerator te chu Rs. 50,000/- aṭanga Rs. 1,00,000/- man vel chauh a ni. Tin a sample entawnin a siam ve mai theih a ni. Plastic container (bur, bawm, tui um leh teffin) kan hman mek leh kan lei tur te hi toxic chemical lakah a him em tih kan thliar theih nan, a siamna ber plastic chi 7 te hi hriat chian a pawimawh hle. Chungte chu- 1. Polyeththylene Terephthalate (PET or PETE or Polyester). 2. High Density Polyethylene (HDPE) 3. Polyvinyl Chloride (PVC). 4. Low Density Polyethylene (LDPE) 5. Polypropylene (PP). 6. Polystyene (PS) leh 7. Chidang (other).
Choka a hman tur leh, ei leh in tur thil dahna container te, heta plastic chi 7 a number 2na, 4na leh 5na te hmanga siam a nih chuan chemical lakah a him. Number 3na leh 7na hmanga siam a nih erawh chuan a him lo hle. Number 1na aṭang hian single use tui bottle, cup, straw etc. an siam bawk a, mah se hman nawn a him lo. Ram changkangah chuan plastic lam thil te fimkhur taka hman an thiam a, choka lam a hman chi plastic container te 100 a 100 a him lo tih hriain, ‘Plastic Free Kitchen’ lam hawi zawngin, Choka-ah steel leh glass lam thil hman an in tihhmuh tawh a ni.
Tunah chuan vanneih thlak takin, plastic/ polythene bag thlak nan, vaimim, fu, thlai hriak, thau leh seaweed (tuifinriat hnimhnah) te hmangin, bioplastic (plastic ṭawih theih) bag siam chhuah a ni tawh a. Hetiang bioplastic bag hi Branded Company lian ṭhenkhat- Coca Cola, Heinz, Unilevel, Nestle, Danone, leh Nike ten an zawrh sum tuam nan an hmang der tawh a ni. Nakinah chuan hetiang bioplastic hi kan ramah kan hmang ve tawh ngei ang.
Mizoramah chuan plastic lam bawlhlawh te tihralna kawngah te leh polythene leh tui bottle (single use) te kan hmanna kawngah kan fimkhur lo a. Chuvangin, plastic toxic chemical lakah kan him lo tlang hle tih a rin theih. Chung toxic chemical kaihhnawih natna- thawk lam harsatna, luhai, chi thlah lam harsatna leh cancer natna ten min la zar buai reng a nih hmel!
Waste Management Plan nei tur chuan sum leh thiamna bik kawnghmang te a ngai a. Chuvangin, sorkarin hma a la chho zel turah ngai ila. Mipuiin sorkar thu leh hla zawm bawk ila, Mizoram pollution lakah ka ziaawm ngei ang!
- TBC Vulmawia, Zemabawk North