Written by
Sangzela Tlau
Belhchian tham Israel ram leh a chhunga cheng Zofate-Pt. I
Mizote thinlungah hian Israel ram hi engtik lai pawhin a lian reng a, kan ṭan a, kan ngaihven reng ṭhin - kan Kristianna nena inzawmna thuk tak a neih vang pawh a ni mahna. Israel rama Mizo engemaw zat tla thlate chanchin erawh kan hre chiang lo hle a, kan hriat dan pawh a ṭha lam a ni tehchiam lo. Nasa taka hna thawk, ral hmatawng sipaia awm, ramri hlauhawm lai luah tir ang deuha sawi an ni tlangpui. Israel rama Mizote chanchin chhui chiang tur leh an sorkar kalphung leh an Agriculture/ Farming Technology zu thlithlai turin tunhnaiah kar 3 zet chamin Israel-ah ka kal a. Ka thil tumah pawh hlawhtling thawkhat hlein ka in hria. Ziah tur tam hle mahse a tawi thei ang bera ziah kan tum ang.
Mizote dinhmun tlangpui: Mizote chu Israel/ Manashe thlah ni-a inchhalin B’nei Manashe an inti a, chu chu a ramin a pawm dan pawh a ni. Kum 2005, March ni 30 khan sakhaw lam hotu lu ber Chief Rabbi Shlomo Amar chuan Zofate chu B’nei Manashe (Israel) fate an ni tih an pawm thu official takin a lo puang tawh a ni. Chutiang chu a nih avangin Mizoram mi leh Manipur lama kan Zohnahthlak engemawzat Israel-a pem lutte chu Israel khua leh tui dik tak (citizen) angin an awm ve tawh a ni. Tunah hian an vai chuan 4,500- 4,700 bawr vel awm anga ngaih a ni. Mizoram aṭanga lut hi a tlangpui thuin heng khua - Upper Nazareth, Afula, Megan Sha’ul, Ofra, Beit El, Kiryat Arba, Nitzan-ah te an awm a, an vaiin 2,000 chuang mah ni tawhin an in ngai.
Israel citizen an nih angin a leilung fa Isreali dang ang bawkin an duhna hmunah an chengin, an duh leh an phak ang ang eng hna pawh an dilin an thawk thei a. A tam ber chu Apartment type-ah awm mah se, tam tak chuan In lian leh ṭha pui pui an nei a ni. Mizo In ka tlawh tam hle a, chung zingah chuan zim chhia leh luah hrehawm tur em em ka hmu lo a, an sitting room mai ni lo, an bed room-ah AC (room tih vawhna) an fit thei deuh vek a ni. A tam zawk In chu han en mai chuan Sapram in chhung ang mai an ni a, an changkang tlang viau mai.
Israel hi khawizu leh hnute tui luanna ram tih ang deuh tak tak kha a lo ni a, buh leh bal an thar chhuak hnem em em a, thlai leh theirah chi hrang hrang quality sang, tharlam tak tak tlawm ang reng takin lei tur a awm reng a. Sawhthing erawh an thar loh avangin Kg khat Rs. 500-800 vel a ni. Bawnghnute, artui, butter, cheese, khawizu, wine leh ei-in tur chi hrang hrang an ngah a, a to hran lo. Chutiang chu a nih avangin Mizote pawhin chung bazara ei-in tur ṭha chitin reng chu an lei pha ve vek a, ei leh in an hnianghnar hle. Tin, Mizote hi ka hmuh dan chuan inren der dera awm an ni lo, an pawk tlangpuiin rethei zia hmuh tur a awm lo. Entirnan, AC te pawh room tinah an on reng thei tlat. Tin, sawi lan loh theih loh pakhat chu Israel hnamte hian hnam dang enhranna leh hmusitna ṭawngkam emaw mitmei an tilang ngai reng reng lo a, chuvangin khawtlangah leh hnathawhna lamah pawh Mizote hian rual an pawl a, Isreali ho dinhmun ṭha pangngai tak kha an pha ve tlangpui a ni.
Enge an thawh ber: Hna chi hrang hrang an thawk a, Mizoram aṭangin upat lamah thiam nei lem lovin tam tak chu an pem lut a. Lehkha zir sang lo, Hebrai ṭawng thiam meuh lo tam tak an awm a, chungte chu Hospital, school, company leh sorkar office-ah te cleaning job (tihfai) ang chi te, Green House farm-ah te an thawk tlangpui. Mipa sipaia ṭang zo tawhte office hrang hrangah security hna an thawk a, bus driver pawh engemawzat an awm. Lekha thiamho chu private company leh sorkar office hrang hrangah an thawk nual a, Insak (building construction) leh khawl lam khawih chi te pawh an awm.
Ṭhalai ṭhenkhat phei chu Air force-ah thawkin Indo thlawhna (F-16) enkawltu/ check-tute pawh an ni hlawm a, sipai-ah engemawzat an awm mek bawk. Chutiang chuan Mizote hian hna ṭha pangngai tak tak, Israeli dang thawh theih ang chu an thawk ve thei vek a, Mizote hi kan lo inzir mi hle tih pawh a hmuh theih. Tin, an hnathawhna a tam thei ang ber ka tlawh a, an hotu (boss/ manager) te pawh interview ka nei deuh zel bawk. Chuta ka hmuhchhuah chu Mizote hi hnam taima tak leh hnathawktu ṭha tak an lo ni tih an Puten min hrilh zel a ni.
Company pakhat manager phei chuan “Bnei Manashe (Mizo) ho hi hnathawktu ṭha tak an nih mai bakah an lak aṭang hian zir tur kan nei a ni - hna mamawh chu lo kal sela kan lo la zel ang” a ti hial mai. Israel-ah hian tu pawhin hna an la runthlakin an thawk nasa a, eng hna pawh zing dar 7 ah an ṭan deuh vek a, tlai dar 4 velah an bang tlangpui. Tuna sorkar dan/ kalphungah tu pawhin eng hna pawh thawk sela, a tlem berah Shekel 29 darkar khatah an hlawh ngei ngei tur a nih avangin tumahin an hlawh tlem thei em em lo (Shekel khat hi Rs. 20 chuang hu a ni). An hlawh a ṭha a, tax an pe sang fu bawk. A hnuaiah hian Mizote hnathawh tlem leh darkar khata an hlawh/ rate tlangpui tarlan a ni.
1. Cleaning job : NIS (Shekel) 30-35
2. Bus driver : NIS 38-43 (darkar an thawh tam avangin Shekel 12,000 - 13,000 per month an hlawh thei)
3. Green house/ farm : NIS 30
4. Building construction - unskilled/ Skilled
: NIS 40-50
5. Office work : NIS 35-40
6. Industry: NIS 30-45
7. Security (Armed) : NIS 35-40
Ral/ hmelma nawkah an dah em?: Israel sorkar/ram danah chuan tu pawh kum 18 a tlin tawh chuan sipai-ah (mipa kum 2 leh thla 8, hmeichhia kum 2 chhung) a ṭang tur a ni. Hrisellohna avang emaw, National service an duh zawk vang emaw-in case ṭhenkhatah ngaihhnathiamna a awm chauh a ni. Chutiang a nih avang chuan Mizote pawh sipaiah an ṭang ve vek a, kum 3 an ṭan zawh chuan an bang thei a, a duh leh a fit te chu an ṭang zui mai ṭhin. Isreal sipai (Air force + IDF) te hi khawvel sipai azawnga sipai huai leh fit berte zinga ngaih an ni a, an duhtui hle. Anmahni an fit tawk hle loh chuan sipaia ṭan zui tir an ni lem lo a, ral hmatawngah phei chuan sipai ṭha mi - Commando/ Fighter an tih te lo chu an dah ngai lo hrim hrim. Chuvangin, Mizoho ral hmatawnga dah bik theih a ni lo a, Mizo tlangval commando-a tling pha chu tlemte an ni.
Mizote Israel-a an luh ṭan tirh lam 1993 vel khan chhungkaw engemawzat chu Gaza (Palestinian territory) chhungah an awm a, khatih hunlai kha Palestinian-te nena an inbeih fo lai kha a ni. Kum 2005 khan Mizote chu Gaza aṭangin sawn chhuah vek an ni tawh a ni. Mizote awmna emaw Isreal hrim hrim hi a ralmuang em tih ka chik ru a, ka zawt zel bawk. Anni chuan ralmuang an ti khawp mai. A ralmuan lohna tur awm ka hmu lova, In kalh lova kalsan an chin dan te, zanlai thleng thlenga hmeichhia teihawi an tam dan te enin a ralmuang a nih hmel khawp mai.
Hmelma/ Palestinian lakah an ralkhel/ ralṭi em tih pawh ka zawt ṭhin a, anni chuan hlauthawng emaw ralmuang lovin an awm hauh lo tih thu min hrilh. Hetih rual hian West Bank (Palestinian ram) chhunga cheng Mizo pa te chuan an chhuahnaah Pistol an pai deuh vek thung. Tin, In tinin bomb tlak nikhua-a tlan luhna tur Bomb shelter room pakhat a bik taka siam an nei deuh zel a ni.
Sangzela Tlau