Written by
Allan Lalmuanpuia
State TI Coordinator, NACO
HIV/AIDS donaah Kohhran ṭang fan fan se
Kumin Mizoram Presbyterian Kohhran Inkhawmpui lian ber dawttu, Presbytery Inkhawmpui-ah "HIV-AIDS laka invenna leh dona kawnga kohhranin hma a lâk dan tur" tih thupui chu mual inkhawm/ inpawlhona thupui atana hman tur tih a nih angin Presbytery hrang hrangah sawi a ni. Hetianga Kohhran lian berin HIV lama bung thar an kai leh ta hi thil lawmawm tak a va ni tehlul em!
HIV/AIDS hi natna darh chak zet mai hi a ni roh a. Kum 1980 te kha chuan America rama 'gay' an tihho zinga natna ni deuh bika ngaih chauh kha a la ni a, kum khat pawh a la liam hman lovang tih khan tuna a hming AIDS hi rawn pu ṭanin a rawn darh ta kha a ni a. Kum 5 pawh a liam fel hman hmain India ram a rawn thleng fel hman der a, kum 5 dang a liam leh meuh chuan India ram kilkhawr berte zinga mi Mizoramah meuh pawh an hmuchhuak ta phawk phawk mai a nih kha.
Kum 2019 a rawn herchhuah meuh chuan Mizoramah mi 20,000 dawn lai chuan he natna hrik HIV hi an lo kai hman der tawh a ni tih hmuhchhuah a lo ni ta reng mai a. India rama HIV dinhmun tehnaah a sang ber pakhatna kan ni ta hial a nih hi.
Hetiang a nih avang hian he natna chimawm zet leh hrehawm tak hian Mizo tlemte hi min dawlh zo mai ang tih hi a hlauhthawnawm ta rum rum mai a. Kristian ram kan intih avang hian ṭhenkhat tan chuan zaha lâk leh kohhran hmai tibaltu a nihna pawh hi ngaihtuah ngawt pawha zah vawng vawngna tham chu a ni reng a ni.
Sawrkar chuan he natna hrehawm tak hi control-a inkai darh tur veng turin mi tlemte in sorkar laipui ṭanpuinain theihtawp chhuahin an thawk reng a. 'A zual zawpui vaihlenhlo' ti ang maiin kian lam aiin zual lam a la pan ding ngut ngut mai chu a ni a, lu a hai duh bat bat hle a ni.
Hetih laia Kohhranin thawktute tichak a, hmalakna tur kawng a rawn zawng hian kan hmalam thim a tih kian ngei a beiseiawm avangin thla a muang suai suai mai. Harsatna tam tak sut tlang ngai a awm ngei dawn a, chuvangin fimkhur leh remhre taka hmalak a ngai dawn a ni tih a lang reng mai a. He thlawhhmaah hian lo bung a pui an awm ve nual avangin pheikhai rual taka thawhho dan pawh thiam a ngai tel dawn niin a lang. Ṭanrual chu chakna a ni tih hre reng chunga kan thiam leh theihna inang lo tak tak kan remkhawm thiam ngat chuan kan do hi kan hneh thei ngeiin a rinawm. Mahse kan tih fuh loh erawh chuan harsatna kawiah kan in um lut rem rum mai lovang tih pawh a sawi lawk theih loh.
Condom chungchanga inhnialna awm neuh neuh ṭhin te hi sawi fel dan a awm lo'm ni? Kan tum leh duh thuhmun vek si hian kan hmalak dan inang lo mai hi, 'Kan tih dan a ṭha ber, in tih dan hi a dik lo' ti bur lo hian kan thlirna mitte hi invuah thleng ta ila, thu lai la takin kan kal theih a rinawm. Tun hnaia KṬP ten hording an tar ṭhenkhat han hmuh hian rilru a dam deuh thlap mai a, Kohhran thlirna aṭang chuan hmuh a nuam riau a nia.
HIV inkaidarhna hluar ber chu mipat hmeichhiatna aṭang hian a ni a, hei hi khawvel pumah a ni - Mizoram-ah pawh a ni. Mipat hmeichhiatna han tih rau rauah pawh hian an hman dan leh a hmangtute hetiang hian a thliar leh theih: KS/ nawhchizuar dawrna aṭanga inkai - Kawppui bik/ nghet (nupui/ pasal huamin) aṭanga inkai leh kawppui nghet pawh ni lo, KS pawh ni chuang lo, tawn chawp leh tum lâwk pawh ni lem lo, remchanga lo thleng thut aṭanga inkai tihte hian hlawm thum lian pui puiah a ṭhen theih.
HIV inkaichhawnna hluar ber mipat hmeichhiatna hi i han bih chiang deuh law law teh ang. A hmasa berah chuan nawhchizuar/ KS dik tak, eizawnna atana hmang chin ngat tawhte kawp ṭhinho zingah hian HIV inkai chhawng hi mipat hmeichhiatna hmang khawlo rau rau-ah pawh an tlem ber zawk a ni. Hei hi thil mak angreng tak a ni a, mipui nawlpuiin kan beisei loh lam tak pawh a ni mai thei. Amawherawhchu, KS kan tih mai hmeichhe inzuar ṭhin zingah HIV venna nasa taka kalpui a nih vang pawh a ni thei maithei. Tin, hetiang dawr ṭhinte hian an hlauhthawn avangin an inveng ṭha pawh a ni thei tho bawk.
Mipat hmeichhiatna aṭanga HIV kai zingah za zela 3.2% hi nawhchizuar/ KS dawr avanga HIV kai an ni. A dang lehah chuan kawppui nghet neiho zinga mipat hmeichhiatna hman avanga HIV kai ta hi mipat hmeichhiatna aṭanga HIV kai zingah za zela 35.4% an ni dawrh mai a, a tam ber dawttu an ni. Nupa ni si lo, nupa ang maia khawsa ta mai hi kan ramah hian an pung chho ve hret hret zel a. Mizoram pawn lama awm ṭhin Mizote zingah pawh sawi tur a awm ve ta reng mai!
Mizote hi inngaizawng ṭhin kan nih avangin tunhma zawng ai khan inngaihzawnnate pawh kan la na lehzual ta nite pawhin a hriat. Tunhma deuha inthup taka nula leh tlangval an inngaizawng ang kha tunlai hunah chuan a ni ta meuh lo, mi zawng zawng hriata tarlan kher tum ni awm hrima awmte pawh hi an tam ta hle mai. Hetianga inngaizawng inkawp nghette zingah hian mipat hmeichhiatna hman khawloh avanga HIV kai ta hi engemaw zat chu an awm ta a ni.
Hei bakah hian nupa, an inneih hnua a nupui emaw a pasal zawk emaw aṭanga HIV kai ta hi hei hian a huam a, nupa inlerh san vang a nih theih rualin inneih hmaa midang lo chet sual pui vang pawh a ni thei bawk. Hei hian ngaihtuahna a ti thui hle a, Kristian zinga hetiang dinhmuna ding kan han nei ṭhin hian rilru a ti na vawng vawng a ni. Mipat hmeichhiatna aṭanga HIV kai zingah za zela 61.4% lai mai hi sum leh pai hmang pawh ni lo, inngaizawng nghet sa pawh ni lo, infawm chawpa hriat chian mang loh mipat hmeichhiatna hmanpui mai theih emaw tawn fuh avanga HIV kai ta hi a tam ber an ni. Hetah hian hnathawkho zingah eng emaw nikhua-a mahni thawhpuite nena lo chetsual mai te, mi nu leh mipa lo inkawp mai te, mi pa leh nula lo inkawp maite a huam thei vek a. Thingtlang aṭanga khawpui kal ṭhinten an lenna lama mi sihhnip deuh leh anmahni tlawntu an lo tawn tâk vang mai te, khawpui aṭanga thingtlang lama lo va che na ta deuh te, pawl ang leh huhova zin nikhua-a lo chesual ta mai te, zan khat thilthua lo chesual ta mai ang chi te pawh hei hian a huam vek a ni. Hei hian kan khawtlanga zalenna kan hmansual nasatzia a tarlang chiang hlein a hriat. Kan fimkhur ngaihna lian ber tur a ni thei hial ang.
Hetiang hi kan dinhmun a nih avangin he natna hrehawm tak dolet tura a hria ten theihtawp an chhuahna kawnga hma an la hi dem em em tur ni pawhin a lang lem lova, tihdan ṭha zawk erawh a awm lo tihna a ni chuang lo maithei bawk. Ruihhlo ti ṭhinten an inchiuna hriau inhmanṭawm aṭanga HIV an inkaidarh hi ngaimawh tham tak a ni bawk. Inchiuna hriau thianghlim chauh hmang tal sela chuan tih leh inchiu lova a ei chia thlaksak ni thei phei sela chuan HIV hi an inkai lo thei hial dawn a ni tih hi helama thawktute chuan an la thupui hle a. Chuvangin, a thlawna hriau thianghlim an ban phâka chhawpsak hna hi an kalpui reng a. Chu aia la sâng leh deuhah chuan inchiu lova an awm theih dan tur ngaihtuahin a ei chia thlaksakna programme pawh a thlawn veka an hman theih tura kalpui a ni bawk a. Hei hi OST (Oral Substitution Treatment) tih a ni.
He programme hi Kohhrante chuan hrethiam chhoin tunah hian Mizoram chhungah ruihhlo ngai nghet tawh, mahnia sim thei si lo, sim duh site tan Kohhran pahnih chuan sorkarte nen ṭangdunin Biak In hung chhungah an kalpui mek a. He hmasawnna hi a hmuhnawm ṭan khawp mai. Engpawhnise, kan ram hian HIV laka kan invenna leh dona kawngah chuan kailawn thar rapin bung thar kan kai ngei dawn niin a lang. Kan kaldan ngai ang ngawt chuan kan kal tawh bik lovang tih i beisei phawt mai ang u.
Allan Lalmuanpuia, State TI Coordinator, NACO