Written by
Sangzela Tlau
BELHCHIAN THAM ISRAEL RAM LEH A CHHUNGA CHENG ZOFATE – Pt. II
Israel sorkar aṭanga hamṭhatna: Israel sorkar chakzia, belhchian dawlzia leh a khua leh tuite tana a ṭhatzia hi min barakhaihtu a tling a, an Social security/ Welfarepolicy hi sawi tham fe nimahse a chipchiar erawh kan sawi hman lo ang. Sorkarin a khua leh tuite hamṭhatna a pek, Mizote pawhin an chen ṭhenkhat lo sawi ta ila.
Upa lam hnathawk lo ho chuan Pension thla tin Shekel 5,000 te an dawng tlangpui a, hamṭhatna dang tam tak an la dawng bawk. Mizoram aṭanga Israel an luh hlim khan tam tak chu kum 60 pel tawh te an ni a, khang te khan hnathawh loh hlawh (pension) an dawng nghal. Chhungkaw member 3-5 vel te chuan thla khatah shekel 2,000-2,500 chu an kham niin an sawi. Pem thar te chu In luah man subsidy an pe a, shekel 1000 chuang man tur te kha shekel 300 lek lekten an luah tir a, an in tunnunna tur mamawh tawk sum thla 6 chhung an pe bawk.
Hnathawk thei lo (raipuar, hrisellohna nei, mi ang zan lo, ramtuileilo etc.) te chhawmdawlna pawh awihawm lo khawpin a ṭha. Hmeithaite hlei hlei hi an vannei emaw tih mai tur a ni; hmeithai chhawmdawlna (an chhungkaw dinhmun azirin) pawisa thla tin shekel 3,000 bawr vel te an dawng thei. Loan pukin In lo lei ve ta se, a pasal a sun chuan an Loan ba zawng zawng kha sorkarin a pek tlak sak vek bawk a ni. Zirna lam pawh Pawl 12 thleng hi chu a thlawn deuh thawin an zir thei.
Health care system hi a ṭha em em a, a mawl zawnga sawi chuan an hriselna/ damlo enkawlna lam hi (insurance kaltlangin) chawi a awm lo a ni. Isreal-ah chuan sorkarin nau piang apiang kum 18 an tlin thlengin enkawlna sum a pe vek a. Child benefit thla tin shekel 200 a pe. Afula khua ami Pu Rema chuan fa 11 a hring a, a sum dawn pawh a tam tham khawp mai. Kum 18 an lo tlin chiahin sorkarin lawmman shekel 3,000 pawisa fai a pe leh bawk. Chutiang chuan ei leh in lam te, In luah tur te, hnathawh hlawh te leh sorkar chhawmdawlna an dawn te hi a ṭha em em vek mai a, Israel sokarin a khua leh tuite tana a tih mek hi ram hausa ber leh changkang bera kan ngaih USA pawhin a tih theih loh a ni.
Mizoram aṭanga lut thingtlang pa rethei ve te te te kha tunah chuan “vanram tlafual” an chen a ni ringawt, an lawmpuiawm khawp mai. “Isreal mi tumah rethei tak an awm tur a ni lo” tih hi an sorkar thil tum ber a ni.
An sakhuana: Mizote belchiang turin kar 3 zet khaw hrang hrang leh chhungkaw hrang hrang ka chenchilh ve a, a tlangpui thuin an sakhuana-ah an tuiin an rinawm hle. In design nalh/ danglam bikna nei tehchiam lo Beit Knesset an tihah an inkhawm a, hei hi hmanlaia Synagogue ang kha a ni mai. Mipa leh hmeichhia room hranah an inkhawm a ni. An inkhawm tam berah chuan zai leh thuhril/ sermon a awm lo a, thawhlawm khawn pawh a awm lo. Torah (an Bible) an chhiar mur mur a, an ṭawngṭai a, a chang leh an ding a, tam tak chuan kun bu lawp lawp chungin Torah an chhiar a. Torah lehkhabu zial chu an zah em em a, mipui zingah pakhatin a bawm chawpin a rawn pawm kual a, an kut hmawrin an lo dek a, chu chu an fawp leh ṭhin.
Shabbat an la urhsun em em a, an thupui ber a ni hial awm e. Zirtawp ni-ah mi tam berin hna an thawk tawh lova, a thawkte pawhin chhun dar 12 thleng vel bak an thawk lo a, ni tlak hmain In tihfai, inbual, insuk leh a ṭul apiang an ti a, a tuk Shabbat ni-a ei tur zing leh tlai chaw zawng zawng an chhum lawk vek a ni. AC te leh an chaw chhum sa te, an electric light zawng zawng a in on/ off dan tur programmer hmangin an set sa vek a, an on/ off hman loh chuan nitlak hnuah an khawih thiang tawh lo. Shabbat niah car an khawih che lova, an phone an off vek bawk. Electronics - TV/ Radio etc. te pawh an khawih thiang lo.
Shabbat ni chu a hlimawm leh hahdam thei ang berin an hmang ṭhin a, chuvangin an nghakhlel em em ṭhin. Zirtawp tlai nitlak hnuah chuan Shabbat Dinner a tui thei ang bera buatsaih chu chhungkuain an kilho a, Shabbat lawmluhna ‘Kiddush’ an hmang ṭhin. Pa berin chhang lian tak a la a, malsawmna dilin a ṭawngṭai a, chutah a phel sawm a, ṭawng miah lovin an ei ṭheuh a, chumi zawhah, wine (wai-in ruih theih) a la leh a, a bika siam no-ah a liam parhin a thli a, malsawmna a sawi hnu-ah amah chuan a han in a. Chumi zawhah a nupui fanaute a thlit leh diat diat a, ngawi rengin an in a, chumi hnu-ah chuan a fate a mal mala an lu chunga kut nghatin mal a sawm leh ṭhin.
Chumi hnu-ah chuan hlim takin chaw ei an ṭan ta ṭhin a ni. Shabbat ni-ah chuan Biakinah zing, chhun leh tlai inkhawmna a awm a, tlai ni tlakah Shabbat thlahna urhsun tak chhungkuain an nei leh bawk.
Wine leh Juda culture: Juda ho culture-ah chuan wine hi Pathian malsawmna entirtu-ah ngaih a ni. An serh leh sang urhsun apiangah wine a inrawlh deuh zel. Kan sawi tawh ang khan Shabbat lawmluhna leh thlahnaah te, Inneihnaah te, an Kut program hrang hrangah te wine tel lovin engmah a tih theih loh a ni ber. Wine kan han tih hian Mizoram Pastor-ten Isua Krista’n Kana khua-a tui wine-a a chantir kha ruih theih loh (non-alcoholic) angah an sawi fo ṭhin a, Isua pawhin wine ruih theih chi a in ngai lovah an sawi ṭhin. Hei tak hi chian turin Kana khua-ah kalin Isua Kristan tui wine-a a chantirna hmun takah khan dawr neitu 2 ka va interview a. Chubakah Mizo zinga Pathianthu zir ril ber ber pahnih leh an journalist lar tak lehkhabu ziaktu (Halkin) te ka interview bawk a. An sawi dan inang vek chu, hmanlai ata tawh Juda hnam zingah ‘Wine’ or ‘yayin’ ti-a sawi emaw ziah a nih reng reng chuan ruih theih (alcoholic) wine sawina a ni an ti. Ruih theih loh (non alcoholic) grape tui sawr a nih chuan wine ti-a sawi a ni ngai lo an ti bawk.
Wine hi hmanlai ata Juda culture-ah a bet nghet hle a, wine in hi sual anga ngaih a ni ngai lova, hlimna petu leh Pathian malsawmna lanchhuahnaah an ngai. Chutih rual chuan rui khawpa wine in chiam chu ṭha an ti lo a, an ching lo bawk. Mizote an in hawng: Pu L. Keivoma leh mi ṭhenkhatin Israel Zofate chungchang an lo sawi danah an rilru chu a na hle nachungin Mizoram lakah rilru ṭha tak an la pu fan. Holyland Tour anga Mizo kal tam tak awm tawh mah se Mizote an tlawhpawh ngai loh thu leh an inhmuh ngai meuh loh thu an sawi. “Mizoram aṭanga lo kalte chu kan lo welcome reng a, tu pawhin min rawn bel rawh se kan lo mikhual zel ang” an ti. Mizote hian kei pawh min lo mikhualin duhsakna chitin reng min lo hlui a ni. Tin, Mizote hian an chhungte leh ṭhenrual ṭhate awmna a nih vang leh an pian leh murna a nih avangin Mizoram chu an rilru-ah a awm reng ṭhin tih an sawi.
(An sorkar chakzia leh kalphung ṭhatzia te, an Agri-Horti Technology sanzia te, Thlaler ramrova thlai leh theirah namenlo an tharchhuah dan te leh Bible/ History hmun pawimawh ka fan chanchin te chu TV lamah kan la ti chhuak ang.)
Sangzela Tlau