Written by
- Malsawmdawngzela Hrahsel
Lu tihai tham Revenue Expenditure
Kum 2020-2021 chhunga Mizoram budget tur chu Finance department changtu chief minister Pu Zoramthanga chuan a pharh tawh a, cheng vbc. 10,715 a ni. Sorkar hnathawk hlawh, sorkar hnathawk medical reimbursement, pension hlawh, sorkar inrelbawlna etc. (Revenue Expenditure) in kan budget-ah hmun a chang tam ta lutuk hi a luhai thlak hle.
Revenue Expenditure a sang lutuk
Kan budget hi chi hnihin ṭhen deuh tawp a ni a, chungte chu Revenue Expenditure leh Capital Expenditure tih a ni. Revenue Expenditure chu a chunga kan tarlan tak ang khian sorkar hnathawk hlawh, sorkar hnathawk medical reimbursement, pension hlawh leh sorkar hnathawk inrelbawlna a ni deuh ber. Hmasawnna hnathawhna tak tak chu Capital Expenditure huang chhung
aṭangin a ni ṭhin.
Kum 2020-2021 Mizoram budget pumpui cheng vbc. 10,715 aṭangin Revenue Expenditure tur chu cheng vbc. 9021.90 a ni a, hei hi kan budget pumpui aṭanga chhutin 84.20% a ni. Mizo mipui hmun 10 a ṭhena hmun khat pawh tling lo sorkar hnathawk (MR, contract etc. huam vek) leh kan ram hruaitute'n kan budget aṭanga 84.20% chu an chang tihna a ni deuh ber.
Revenue Expenditure huang chhung rau rau sum hmanna tur tam tham ber chu sorkar hnathawk hlawh a ni a, sorkar hnathawk hlawh atan hian budget pumpui aṭangin 42.89% hman tura ruahman a ni. Kan sorkar hnathawkho hian an vanneihzia hria se, tun aiin an hnaah taima thar ṭheuh se kan ram leh hnam tan hian a va duhawm em.
Hmasawnna hnathawhna tur Capital Expenditure chu kan budget-ah hian cheng vbc. 1,693.15 a ni a, chu chu kan budget pumpui aṭangin 15.80% chauh a ni!
Keini ang state, thawhchhuah nei tam lo tan chuan Revenue Expenditure hi a sang lo thei lo a, chutihrual chuan a san chhoh zel lohna atan kan ram hruaitute leh kan sorkar hnathawkte hian tih theih chu an nei ang mawle. Kan kal dan pangngai ang ringawta kan kal hi chuan tun aṭanga kum 5 ah chuan Revenue Expenditure hi 90% a tling ngeiin a rinawm.
Kan Revenue Expenditure-in kan budget-ah hmun a chang tam ta lutuk hi lu ti hai tham a ni a, mut mawh hnar mawhah neih a ngai ta a ni. Kum 30 chuang state kan ni ve ta a, heti khawpa Revenue Expenditure a la sang hi a mak a ni. Central-ah innghah loh tur a ni hauh lo, kan la innghat zel ang, hetiang lutuka kum 30 hnuah pawh kan la innghat erawh hi chu en fel ngai, chinfel ngai a awm a ni. Kan ram hruaitu lo ni tawh zawng zawngte dem mai a awl dawn alawm.
Kum 2017-2018 budget-ah khan Revenue Expenditure atana chhut chu budget pumpui aṭangin 76.53% a ni a, kum 2018-2019 ah chuan Revenue Expenditure hi tlemin a tlahniam deuh a, 75.63% a ni. Kum 2019-2020 ah Revenue Expenditure sang lehin 78.59% a ni a, kan budget thar berah chuan 84.20% a tling ta hial a nih hi.
Sorkar hnathawk kan la lakbelh zel hmel si a, sum thawhchhuahna dang kan neih si loh chuan kan budget hi a duhawm lo tulh tulh dawn a ni.
Sum hmuh a pung ve deuh
Kan budget-ah hian Mizoramin kan tum ve chu a tlem thei hle a, kum tel chuan tam ve deuh ṭhin mah se, kan budget-a kan sum tum ve hi a beitham ṭhin hle.
Kan budget-a kan tum ve ber chu state-in chhiah aṭanga a sum hmuh State Own Tax Revenue (SOTR) leh chhiah ni chiah lo aṭanga sum a hmuh, State Own Non Tax Revenue (SONTR) a ni. SOTR leh SONTR aṭanga kum 2020 - 2021 chhunga hmuh tura beisei chu cheng vbc. 1,244 a ni a, chu chu kan budget pumpui aṭangin 11.60% chauh a ni.
Kum 2019-2020 a SOTR leh SONTR aṭanga kan sum hmuh tura beisei chu cheng vbc. 1,156 a ni a, chu chu budget aṭangin 10.81% a ni. Kum 2019-2020 aiin kum 2020-2021 ah chuan kan budget-ah kan thawhhlawk zawk dawn tihna a ni.
Kum 2019-2020 budget-ah hian kum 2018-2019 aiin SONTR leh SOTR aṭanga sum hmuh tur cheng vbc. 50 velin a tam zawk tura ruahman a ni. He ruahmanna hi ka ring thei lo a, Finance department hotute pawh ka zawt a ni. Ka rin loh chhan chu sorkarin chhiah a hmuh ṭhatna em em pakhat zu zawrh tihtawp a ni a, lirtheiah lifetime tax lak ṭhin pawh tihtawp a ni. Chhiah lak tihpun tumna a awm loh thu an sawi bawk si, awih a har ve em a ni.
Mah se, kan Chief Minister budget speech-ah chuan December, 2019 thlengin SOTR leh SONTR aṭanga kan sum hmuh beisei aṭangin 83.16% chuang hmuh a nih tawh thu tarlan a ni. Thla thum chhung hun a la awm a, target khum a ni ngei dawn niin a lang. Finance department leh Taxation department-te an fakawm hle.
Sum hmuh pung leh tlahniam
Kum 2020-21 Mizoram budget punna hi 0.21% chiah a ni a, ka hriat ve chinah chuan budget a la pun tlem ber ṭum a ni. A chhan lian tak pakhat chu sorkar laipui aṭanga kan sum hmuhna hnar pakhat Post Devolution Revenue Deficit Grant aṭanga kan sum hmuh a tlakhniam duai vang a ni a, kan sum dinhmun a ṭha lem lo tihna a ni. Hei hi tuna kan Revenue Expenditure a san vak chhan pakhat pawh a ni awm e.
Kum 2019-20 khan Post Devolution Revenue Deficit Grant aṭanga sum hmuh beisei chu cheng vbc. 2716 a ni a, kuminah chuan special grant nen cheng vbc. 1968 chiah hmuh beisei a ni. Kum 2019-20 aia kum 2020-21 a hmuh tur beisei tlemna chu cheng vbc. 748 lai a ni.
Hetihlai hian kum 2019-20 lama hmuh loh Rural Local Body Grants cheng vbc. 93 zet kum 2020-21 ah chuan hmuh theih beisei a ni. He sum hmang hian VC-te hmasawnna hna engemawzat an thawh theih beisei ang. Khawpui lam chanvo deuh, Urbal Local Bodies Grant pawh vbc. 36.78 aṭangin vbc. 45 ah, chhiatna lam kaihhnawih State Disaster Respond Force Fund cheng vbc. 18 aṭangin cheng vbc. 47 ah tihpun dawrh a ni.
Chief Minister a thu dawn
Chief Minister-te chu a thu loh ang chu, hotu ber a ni tlata in ti mai thei a, a dik chiah. Budget a pharh zawhah chief minister Pu Zoramthanga chuan department-ah mamawh zualpui leh a ngei ngei ngai chi bak pawisa dah an tum vak loh thu a sawi. Department-te'n project an siam ang a, a doletna tur pek an nih tur thu sawiin, a budget pharh tak chu project base budget a nih thu a sawi a nih kha.
Kan Chief Minister hi kan ram hruaitu ber a nih piah lamah Finance department leh Planning department changtu a nih tel avangin a thu lehzual dawn hle. Department project siam thiam lo deuh emaw, department central lama project siam tur nei vak lo chu an ro deuh dawn niin a lang. Kan CM-in ṭha a tih zawng project siam thiam a pawimawh hle turah ka ngai.
Minister-te pawh an ṭan a ngai dawn hle. Kan hriat angin kan budget hi duhthusam a ni hauh lo a, kan CM ngei pawhin hei hi a pha lo. Central-a innghat kan nih miau avangin kan budget-in duhthu a sam lo hi in dem lutuk tur pawh a ni lo. Minister-te'n project lamah ṭan an lak loh a, kan state budget aṭang ringawta hnathawh an tum chuan an hlawhchham dawn niin a lang.
Tin kan CM-in a sawi state hrang hrangte thal theih tur cheng vbc. 15,000 chuang central sorkarin a dah kha chuh chak a pawimawh viau dawn. Kan budget aṭang ringawt hi chuan kum 2020-21 chhung hi chuan kan ramin hma a sawn viau a rinawm lo a, central lam aṭanga a tam thei ang thal a, kan budget hi chu a doletna atan ringawt hman a pawimawh hle.
Sum renchem
Kan Chief Minister budget speech-ah 'Sorkar chuan ṭul loa pawisa luang ral tur ven nan, inrenchemna kawng hrang hrangin a ngaihtuah bawk ang' a ti a, hei hi thil pawimawh tak a ni. Sorkar liam taa Finance minister Pu Lalsawta kha inrenchem kawngah chuan a fakawm hle.
Inrenchem taka kan kal loh chuan kan budget kan hria a, sum leh paiah harsatna lian tak kan tawk mai ang tih a hlauhawm takzet a ni. Kan CM chuan sorkar hna hniam lamah post ruak a tam thu a sawi a, hei hian sorkar hnathawk lak lam a kawk em aw a tih thei. Sorkar hnathawk a la dawn a nih pawhin kan sorkar hian kan Revenue Expenditure thlir reng chungin la thei se.
Chhiah a pung dawn em?
A budget speech-ah bawk kan Chief Minister chuan 'Hetiang dinhmuna kan lo din takah hian, Tax leh Non Tax aṭanga kan revenue tihpun dan kawng zawn chu thil tihmakmawh a ni dawn a ni' a ti a, chumi hnua thuthar thehdarhtute a kawmnaah tlem tlema chhiah tihsan deuh ngai a awm mai theih thu a sawi rualin, mipuite phurrit lutuk zawnga chhiah tihpun a nih loh tur thu a sawi.
Chhiah chungchang hi mipuiin kan ngaihven reng dawn a, engtiang chiahin nge kan sorkar hian a sum leh pai dinhmun tih ziaawmna atan chhiah a kalpui dawn tih hriat a chakawm tawh hle. Chhiah leh chhiah ni chiah lo aṭanga kan sum hmuh beisei tihpun a ni a, chu chu engtin nge kan tlin theih ang tih hi zawhna zawh loh theih loh a ni awm e.
Kan budget aṭanga thil chiang
Kan budget aṭang hian thil chiang a awm nual a, chung zingah chuan sorkar hian kawng lamah ṭan lak a tum tih hi a ni. A chhan chu SEDP hnuaiah cheng vbc. 80 leh PWD Road Fund Board-in kawng an thawmṭhatna atan cheng vbc. 40 dah a ni.
Kawng chhawng siam a ni dawn hrih lo tih pawh kan budget aṭang hian a chiang awm e. Kawng chhawng siam tur chuan sum hrawm lian tak a ngai dawn a, thil lian tham a nih avangin budget speech-ah pawh a tel ngei a ngai. Mahse, budget speech-ah telh a ni lo a, sum hmanna tur langsar Finance dept. lamin an semah pawh tarlan a ni lo.
Cheng nuai 3 pawh sem a ni dawn lo tih a chiang. Kan Chief Minister chuan SEDP hnuaiah NLUP anga cheng nuai 3 chu sem a nih dawn loh thu leh project base-a kalpui tur a nih thu a sawi a, 'Sum fai pek tur tlem a awm ang' a ti a ni. NLUP anga cheng nuai 3 a sema sem a ni dawn loh tih a chiang ta kuar mai.
Kan sorkar hian Autonomous District Council, Sinlung Hills Council, Sialkal Range Development Council-te a ngaihthah lo tih kan hmu. Kan budget 0.21% chiaha a san laiin ADC pathumte sum hmuh tur belhkhawm punna chu 12.47% a ni. Ngaihtuah ngai chu hna thar lakna atan nge hmasawnna hnathawhna atan a pun tih hi a ni; hmasawnna hnathawhna tur pung tam se a duhawm hle.
SHC tan cheng nuai 585.45 dah a ni a, a huam chhunga mite tan chuan a tlem thamah a ngaih theih maithei a, kan budget aṭanga thlir chuan a tlem lem loin ka hria. Sialkal Rang Development Council tan pawh cheng nuai 200.38 dah a ni a, ṭha taka hman chuan hmasawnna hna a thawh nual theihin a rinawm.
A chiang zingah chiang lo zep hram teh ang. Kan Chief Minister-in a sawi ngun ber pakhat mau/rua chungchang budget speech-ah telh a ni lo a, hemi atana sum ruahman pawh tarlan a ni lo. Chuvangin, engtin nge kan sorkarin mau/rua a kalpui dawn tih a chiang lo.
GSDP pung hi
Sum leh pai dinhmun tehna hrang hranga an hman tlanglawn ber Growth State Domestic Product (GSDP) ah Mizoram chuan hma a sawn zel a, kum 2020-21 chhunga kan GSDP tur chu cheng vbc. 31,240.56 ni tura chhut a ni.
Kan GSDP thar tura chhut hi kum kal meka kan GSDP cheng vbc. 26,563.78 aṭanga a punna chu 17.61% a ni. Thil lawmawm tak a ni a, hmasawnna chi khat a ni ngei mai.
Chutihrual chuan kan GSDP ah hian service sector-in a thawh hlawk hle a, a entir pakhat chu sorkar hnathawk hoin kan GSDP-ah hian an thawh hlawk hle tihna a ni. Sorkar hnathawk hlawh pung leh sorkar hnathawk lakbelhin kan GSDP a tipung ringawt a nih chuan a lawmawm kim lo.
Agriculture sector leh industry sector-in kan GSDP-ah an thawh hlawk lo ṭhin hle. Mizoramah kuthnathawk kan tam ber a, chutihlaia agriculture sector-in GSDP-ah a thawh hlawk lo hian hmasawnna a kairual lo tih a chiang. Industry lamah pawh ṭan kan lak a ngai hle.