Written by
Lalthara
IAS (Rtd)
Chhûra Chêngkek lo tur ang mai!
1. Vawi khat chu Chh<ra hian ch>ngkek lo turin a k<nga l^wn a tum a; mahse a l^wn thei ngang si lova. A han hawi v>l a, ch>ngkek kung z^r aṭang chuan kuta lawh ph^k mai hian a rahte chu an lo uai thla fur mai tih a hmu a. A va kal hnai a, a kutin ch>ngkek rah chu a’n ch<l v>l a; “N^haia chu ni se, heti hian a lo mai tur a” a ti a; lo tak tak lovin a thlah leh ta mai a. Tun lai ṭhangtharte zingah “Chh<ra chengkek lo tur ang mai” tih la hre thiam lote an awm t^kin kan hrilhfiah hmasa a ni e.
2. Tunlai Mizote leh North-East-a tribal dangte hian “Chh<ra ch>ngkek lo tur” hi kan ang ṭhin riauvin hriatna ka nei a. Kan tih theih reng ti thei lova inngaihna leh midangte tih tur emaw tih tlatna rilru hi kan nei fo mai a. Hei hi chu (kan sawrkar thleng pawha) Central Sawrkara kan innghahf^k rei tawh lutuk v^ng pawh niin a lang. Mahni-a ti thei lova inngaihna (dependency syndrome) hi kan rilruah a intuh viau tawh ni pawhin a lang; hei hi kan ‘ṭhanmawh b^wk’ pakhat chu ni ngeiin ka hmu. Hemi tihchian n^n thil pahnih han sawi lan duh b$k ka nei a.
3. A pakhatna ah chuan “Separate Time Zone for North East” kan mamawh tlata kan inhriatna hi a ni. Hm^n deuh tawh kh^n Lalmuanpuia Poonte-in Guwahati a “Separate Time Zone for North East” seminar kum 2010-a a zuk chhim thu leh, chuta mithiam an s^wmte ngaihd^n (ama ngaihd^n pawh ni tho ^wma lang) a rawn ziah kha kan lo chhiar hlawmin ka ring a. Keini India Hm^r Chhaka ch>ngten Indian Standard Time (IST) anga kan sana kan dah (time kan set) av^nga nitina darkar 2 deuh thaw kan hloh ziah anga a rawn sawite leh, hemi av^nga a ṭul lova electric Rs. 1,38,700 crores man ngawt (India Independence aṭanga chh<tin) kan lo chhit ral thute a rawn ziakte kha enge maw z^wng chuan a bengv^r thl^kin, ngaihtuahna a ti thui thei khawp mai.
Hmanni lawk kh^n RL Rinawma, IRS (Rtd) kh^n hemi chungch^ng leh, Separate Time Zone kan ṭhatpuia a rin loh thu ngaihnawm takin a rawn ziak tawh a. A thu ziak chhunzawmna nipah f^wmin, tl^ng dang aṭanga thl$rna hi ka han ziak ve a ni.
4. Mak ka tih chu hei hi a ni- IST kan hman avanga heti taka kan hun leh sum hloh chh<t chhuak peih a, seminar te buatsaih a, nasa taka rilru leh tha s>ng peih mi thiam leh taimate hian eng a ti nge (India Sawrkar nawr kal kher tum lova) a chinfel d^n kawng hi an ngaihtuah chhuah theih loh aw? Kan pi leh pute hun lai pawhin an mut leh thawh hun chungch^ngah te, an hnathawh ṭan hun leh b^n hun chungch^ngah te hmun danga m$te tihdan an entawn ngai lova; khaw >n hun leh thim hun an hria a, chumi z<lzui chuan an khawsak an r>l mai ṭhin a ni si a. Engti zia nge ni ta, India ram laili-a v^i ho tihd^n zui lo thei lo anga kan inngaih t^k tlat mai le?
Delhi-ah chuan zing d^r 6 leh d^r 7 ink^rah an tho ṭhin tih av^nga chutianga tive kher tur kan ni em ni? Zing d^r 10-ah office an ṭan ṭhin tih avanga zing d^r 10-a office kal ṭan ve kher tur kan ni em ni? Kan rama ni chhuah hun leh ni tl^k hun, khaw v^r leh khaw thim hun hi chu kan hre tl^ng turah ngai ila. Hemi khaw >n hun (Daylight Saving Time kan hriat sa reng hi) hmang ṭangkai tur z^wng hian eng a ti nge kan thawh hun, mut hun leh kan hna thawh hunte hi kan siam rem mai theih loh le! Hei hi a nia, a chunga ka sawi, ‘dependency syndrome’ kan nei ka tih awmzia chu.
5. IST hi India rama ch>ngte t^na hun (time) sawina leh chhinchhiahna kan inṭawm tl^n tura ni mai a. Hei hi ram khata ch>ngte chuan kan mamawh tlat a. IST hi TV-a programme hrang hrang te, railways leh thawhna time tables te, ram pum huapa programme leh thil thlen hunte awlsam z^wka kan inhriattir a, kan hriat thiam tl^n theihna tura thil ṭangkai tak a ni. North East hian Separate Time Zone hi lo hmang chiah ta ila, nasa takin a buaithl^k z^wk a rinawm. Thil tam z^wkah IST bawk hi kan mamawh tho d^wn si a. Sana pahnih mamawh ta-a inhria pawh kan tam viau mai thei.
6. Tichuan, IST hi India rama ch>ngte t^na hun chhihchhiahna kan inṭawm tl^n tur kha a ni mai a; thil ti-awlsamtu a nihna hi kan hmuh hmaih tur a ni lova; kan hun hman d^n min control-tu emaw, min phuar bettu emaw angin kan ngai tur a ni hauh lovang. Tin, India sawrkar pawh hian North East-a central sawrkar leh state sawrkar office te hi an office ṭan hun leh b^n hun tur hi a ruahmansak ngai lo; heng hi chu keimahni kuta awm vek a ni. Central sawrkar office te hi chu an thawh rei z^wng tur dark^r hi a tuksak mai chauh a ni.
7. IST hi Allahabad (UP) local time mila dah (set) a ni a. Mizoram local time hi IST aiin dark^r 1 leh a chanve v>lin a hm^ a, Delhi local time hi IST aiin dark^r chanve v>lin a tl^i thung a. Delhi local time leh Mizoram local time chu dark^r 2 v>l laiin a inthlau a nih chu. Hei v^ng hian Delhi a awmte thawh hun leh hna thawh hun (IST) anga kan hun kan lo hman ve chuan a dik thei lo r>ng ang chu.
Heti zawng hian i ngaihtuah teh ang u - Mizorama chh<n lai (mid-day) hi (IST) dar 10.30 AM v>l a ni a; zan lai (mid-night) hi 10.30 PM v>l hi a ni. Ni chhuah hun hi (nipui leh thlasik hun thliar hrang lovin) 4.30 AM v>l a ni a; chutiang bawkin ni tl^k hun pawh 4.30 PM v>l a ni. Hemi hun (Daylight Saving Time) mil hian kan thawh hun, chaw ei hun, hna thawh hun leh mut hunte hi kan duh a, kan tum phawt chuan kan her rem thei reng a; kan rilu kalhmang (dependency mindset) chiah hi min tiht$r thei lo tu chu a ni mai!
8. Zing dar 4.30 AM-a ni chhuah/ khawv^r ruala tho peih hi kan va tl>m ta >m! Infiamm$te tih tur emaw kan ti ta deuh mai em ni ^w! Lalmuanpuia Poonte-in mithiamte chh<t d^n a rawn report - North East a ch>ngten nitina hna thawh hun dark^r hnih l^i kan hloh ziah ang leh, ch>ng tl<k-leh-ding-^wn sang chuang man electric kan lo chhit ral tam phah tawh ang thilte pumpelhna kawng ṭha ber chu, Daylight Saving Time mila kan hun hman d^n her rem hi a ni mai dawn lawm ni?
Central sawrk^rin kan sana min rawn dah (set) hm^sak kher loh chuan h>ng hi tithei lova kan inngaih tlatna hi “Chh<ra ch>ngkek lo tur” kan anna chu ni maiin ka hmu. (Khuanu hun ruat mila kan khawsak her rem hi kan hris>na leh kan ch>nna lei (planet) hris>l n^n a pawimawhzia hi chu ka lehkhabu “Eng vangin nge Bawnghnute ka in loh” tihah kh^n chapter khat lai ka ziak tawh nghe nghe a; helam hi chu ka ziak tel tawh lo mai ang).
I inngaihtuah chiang teh ang u. (Chh<ra ch>ngkek lo tur kan anna kawng dang hi la chhunzawm tur a ni ang)
Lalthara, IAS (Rtd)