Written by
Dr Lalzuia Colney

TUISEN KHUA LEH BUNGPUI

Tuisen khua hi khaw te takte mah ni se, Mizoram tan hmun pawimawh tak a luah vena lai a awm a. A awmna hmun hi Aizawl leh Champhai inkara awm a ni a, Aizawl aṭanga khaw chhak lam Km 152 vela hlaa awm a ni a, tuna Mizoram District thar Khawzawl huam chhunga awm a ni. Champhai aṭang chuan Km 42 leka hla a ni. A san zawng hi Sea level-ah chuan feet, 5500 vela ngaih a ni. Tuisen khua aṭang hian fur khaw thian lai chuan Mizoram tlang sang tak takte pawh a lang thei a. Phawngpui (Blue mountain) pawh a lang thei hialin an sawi. Tuisen khaw hming hi mite'n an hriat theih dan ber chu, British hun lai khan Mizoramah missionary an lo kal a, sikul zirlaibuah an tilang a ni. Aizawl aṭanga Champhai thleng chuan 1928-ah Sapsakeia lamlian an tih mai chuan a zawm vek a, a khât tawkin Bangla an siam a, chutah chuan Tuisenah pawh Tuisen Bangla a awm ve a. Sikul zirlaibuah pawh a zir kha chuan Tuisen Bangla hming chu an hre ve hle a ni.

TUISEN KHAW LO DIN ṬAN DAN
Kum 1910 velah khan Bunghmun (Puilo leh Chhawrtui inkar) aṭangin Tuisen khua din tur leh leilet nei turin Pu Lalnipuia leh a ṭhiante an thawk chhuak a, tuna Tuisen phai leilet kamah hian Bawkte an khawh a, chuta ṭang chuan tuna leilet chhakah hian buk thar an sa a, chutah chuan kum 1911-1921 vel khan an kai chho ta a. Chuta an awm lai chuan hri a leng vak mai a, an thi zawih zawih ta mai a, chu hri chhe hlauhawm tak avang chuan tuna Tuisen kan tih hmunah hian kum 1922-ah an kai chho leh ta a ni.

Tunah Tuisen lo pian dan sawi leh ta ila. Tuna leilet phai mawngah hian Dum Li a awm a, chu tui li chu pâtêk hian a bawh sen ṭuk ṭhin a, chu dûm tui li-ah chuan sangha lianpui mai Chalkem an tih hi a awm a, chuta an sangha manna hmun chu Chalkem li an ti ta a ni. Chalkem awmna li chu pâtêk sen chuan a bawh reng avangin Tuisen tih hming a lo piang ta a ni. Tichuan, chuta ṭang chuan Tuisen khua, Tuisen Bangla, Tuisen dung, Tuisen leilet tihte hi a lo piang ta zel a ni. Tuisen khua kan tih tak hi Pu Lalnipuia din a ni a, mi 13 laiin Pu Lalnipuia khuaah chuan awmhmun an bengbel ve ta a, khaw dang aṭangin an rawn pem ve ta zel a, chhungkaw 31 laiin Pu Lalnipuia chu an rawn bel ta a. Nipuia chu 'Tuisen Lal' tih a ni ta a. Hei hi kan hriat chian lehzual nan Lalnipuia fa pakhat chu Pu Zualthaua (Lalthangzuala) tia kan hriat tâk hi a ni.
 
Tuisen khuain leileta an hman Tuisen leilet Sapsakeia lamlian  chuan a tan tlang a. Champhai aṭanga Aizawla zin leh Aizawl aṭanga Champhaia zin chuan Tuisen leilet hi an tan tlang ve ngei ṭhin a ni. Tuisen leilet sirah chuan Sapsakeia lamlian chu a awm a, Leilet han pelh dawn chuan chalthei kawn a awm a, chutah chuan chalthei chu mawi takin a par vul chuk ṭhin. A kal tawh chuan tuma zawh loh pawhin "A va mawi em!" an ti deuh zel. Hla phuahtu ropui tak Pu Rokunga pawh kha heti laia a kal lai hian chalthei par vul chuk a hmuh chuan a thinlungah hla a rawn piang nghal a, 

"Damte'n a sirah chuan sentui a luang e,
Chalthei par vul mawiten an bawm a, 
Lung min len, tawn leh ni awm tak ang maw?" 
tiin a bye bye hial a ni. 

HMAWNGPUI CHUNGCHANG
Hmawngpui kan tih hian a huam chu Bung leh Ṭhelrette hi a ni. Tuisen khaw tinuamtu  leh tiropuitu an nih avangin Bung leh Ṭhelret thing chu han sawi ila. 

BUNGPUI
Tuisen khua sawia sawi hmaih theih hauh loh chu Tuisen Bungpui hi a ni. A khaw chhip tlang sang lai taka awm a ni a, Bung phun tur hian mi pangngai chuan an phun duh lo va, mi pangngai lo, mi ang lo an phuntir ṭhin. A chhan chu, Bung hian huai a neih avangin mi pangngai chuan an phun duh lo a ni. Chuvangin, Tlangliana'n Bung phun tur chu a la a, a phun ta a. Mahse, tunah chuan an Lalpa Lalnipuia bung tih hi hriat dan leh sawi dan ber chu a ni. He Bung hi 1940-a phun kha a ni a, tunah chuan thing puitling tak, a zar pawh nasa tak a ni a, a bul bawr vel chu feet 30 leh  a chanve vela lian a ni. A kak zarte pawh ropui tak a ni tawh.

ṬHELRET
Tunah chuan Ṭhelret chungchang hi sawi ve leh ta ila, Ṭhelret kungpui hi Bung bul lawk, a thlang lama awm a ni a, hei pawh hi a ropuiin a zar leh bul bawr vel chu nasa tak a ni. Bungpui aiin a lian zawk mah awm e, a bul bawr len zawng pawh feet 145 lai a ni thung. Hemi phuntu hi chu Ṭhiatruma a ni a, Lal upa a ni. 

Tuisen khaw hmun tlâng hi Mizoram tan hmun pawimawh tak ni turin kan Deputy CM leh Sport Minister chuan hma an la ṭan a, an sawi dan chuan World Cup thlen theihna turin  Rest House buatsaih an tum niin an sawi. Hemi hmun aṭang hian Paraliding Pilot pawh hmangin an thlawhtir a, Tuisen phai leiletah an ṭumtir a ni. 

Tunah chuan Tuisen hi 1966 aṭang khan Khawzawlah khawm vek an ni tawh a, Tuisen khaw hmun chu ram ngaw niin, thing hlir a awm tawh a ni. Hemi hmun tlawh tur hian ni tin mi ṭhahnem tak an kal ṭhin. A hmun hi motor a thlen theih loh avangin kea kal ngai a awm tih hriat a ṭha ang.

Dr Lalzuia Colney