Written by
C.V.Lalmalsawmi ceevy_ms@yahoo.com

Kan Identity humhim tura ṭanlak

Hnam thil leh identity chungchangah hian Mizote kan firin kan duhtui hle a. Ngaihdan leh sawidan pawh kan ngah a. Abikin tun dinhmunah chuan hnam issue chungchanga Mizo vantlang ngaihdan siamtu te chu kan sawrkar leh political party te bakah CYMA, MZP, khawtlang hruaitu leh academia an ni deuh ber awm e. MZP tihah hian Zirlai pawl dangte pawh khung ta mai ila. Heng bakah hian chanchinbumi, thuziak mi leh mi phusa (activist) te’n kawng hrang hrangin vantlang cheng dek turin hma an la reng bawk a. Heng zingah hian a langsar lo ber leh a thawm zawi ber, mahse mawhphurhna sang leh pawimawhna nei thuk ber nia ka hriat chu academia hi a ni. Heta academia ka rawn hmanna hi College leh University china zirmi leh mithiam te leh anmahni kaihhnawih sawina lo ni ta se. Civil service leh bureaucracy lama kan mithiamte pawh an hlut viau rualin research leh academics behchhana thu inchuhna kawngah chuan an inhnamhnawih lemloh avangin heng mithiamte tih huangchhungah hian lo dah rihlo ta lawk ila. 

Mizote’n social media kan hmelhriat hnuah hian ram leh hnam issue kan khel nasain vantlang mipui ngaihdan pawh a hriat lehzual a. Tin, hnamdang leh ramdanga an politics thlirdan leh mipui mimir sukthlek te pawh kan hmuin kan hre chho ve zel a. Hmanlai British hunlaia kan inhung bikna leh kan chenna khawvel fal lutuk hun ang te, rambuai hma leh hnulama kan khawsak dan mal tlat lutuk ang ngawt kha a lo ni thei ta lova. Kan zia leh rilru, chindan engkim khawvel mite hmuh theih turin phochhuaha tarlan a lo ni ve ta zel a. Ram leh hnam hmangaih kawnga chindan bik kan neihte, ṭawngkam leh sawidan bik kan neihte pawh Mizo ṭawng kan hmanna hian min la humsak hram hram mah se, kan hnamdang ṭhiante’n an hmuin an lo hrethiam chho ve zel a. Bru leh Chakma chungchanga kan ngaihdan te, kan State chhung inrelbawl dan- YMA thuneih dan, kohhranin kan society a huhang a neih len dan adt- hi tehfung hrang hrang aṭangin min lo tehin min lo thlir ve reng tih hi kan hriat a pawimawh a ni.

Hetah tak hian kan identity humhim tura ṭan kan lakna kawngah hian a hmalatu leh kawngro sutu chu Art and Culture Department a ni emaw, Zirlai pawl an ni emaw, tihsual leh pen sual kan neih chang reng kan chhehvelah- mai ni lo- kan zingahte ngei pawh anin phum fur tawh awm e. Kan hmalak chak ang hua a sawizauna (narrative) kan tlachham ṭhin hi Mizote kan chaklohna lian tak a ni. Tun hnaia Delhi hmuna Seminar pakhatah chuan Tripura Bengali nuin Bru raltlante chungchang paper a present a. Anni ho thlirdan aṭang chuan Mizoramah heng hnam tenau te hi an chepin an ralṭi hle a. Tin, hruailet (repatriate) dan tur chungchangah pawh sawrkar hmalakna beitham hle leh ṭha tawk lovah an ngai bawk a. Tin kohhranin Mizorama hnam tenaute zinga rawng a bawlna pawh tihluihnaa inlehtirna (forced conversion) huangchhungah an khung zia comment dang aṭang pawhin a hriat a. Keini kan insawi dan leh anni min hmuhdan inpersan lutuk karah hian engtin nge fing takin ram leh hnam humhalhna tur atana kan hmalakna te hi kan sawimawia kan chhanhim (defend) theih ang? Tin chu mai piah lamah chik zawka chingleta zirchiang ve tur te, sawiselna leh demna te pawh dawl zo tura kan tuang kan tih chhah a tul.

Islam leh Christian sakhuate hi ramdang sakhua anga nghet taka ngaih, Hindu te mita khanchhuk awm lian tak anih miau avangin ngaimawh an hlawh ru em em renga. A hminga Constitution kaltlanga secular ram kan nihna hian min la chelh hram hram chauh niin a lang. Tin tuna Hindu nationalist sawrkarna hnuaiah hian identity hran lo neihte, ngaihdan leh thlirdan hran lo neihte, sawrkar laipui hmalakna duhloh leh sawisel reng rengte chu ram hmelma (anti-national) nihna a ni zel tawh a. Mizote, vai leh India phairam chu sawiloh kan hmarchhak unaute lakah pawh inkhung hrang leh inti bik em em te tan hian kan nihna diktak, kan culture leh history, kan rinna leh kristianna te hi phochhuah leh tlangaupui a khirh chho telh telh dawn niin a lang a. Hranna leh danglamna reng reng hmuhmawh annih thuai thuai tawh avangin India rama hnam tenau anga kan dinhmun pawh hi a chep telh telh maithei a ni. Him tura inngaia ngaihṭha taka Aizawl leh Lungleia kan tei vel mai mai lai hian kan duh emaw duhlo emaw rampuma politics che vel leh ideology inthlak dang­lam zel karah hian bitum leh thlithlai kan hlawh tih kan hriat a hun a ni.

Tun dinhmunah chuan invenna hmanrua kan nei pachhe em em a. Sawitawh angin kan thiltih leh hmalakna te a lansarh chak ang huin a back up-na tur thu leh hla (academic and journalistic narrative) kan nei pachhe em em a. Mi ṭhahnemngai leh mithiam tlemte hmalakna tihloh chu keimahni ho zinga kan sawi leh vantlang titi, media leh internet-a kan hmuhte hi an ni leh mai. Hnam anga dingchhuak tur leh mite zah hlawh thei tur chuan hnamdang kan ‘engage’ a ngai. Mahni tapchhak zawl chauhva rum ngal ngal hian engmah a sawngsawhlawt tawh lova. Kolkata ah te, Delhi ah te, rampawn thlengin Mizo leh kristian kan nihna anga kan identity kan humhim ngama chumi tura ṭan kan lakna kawngah erawh abik takin academics zawnah tihtur a tam hlein ka hmu a. Kan mithiamte pawh inthiarfihlim mai lova mipui rilru kaihhruai kawngah thu leh hla kan neih tam lehzual a ṭul takmeuh a ni. Tin ṭhangtharte’n kan history kan hriatchian a, sports leh music piah lamah ram kalsiam leh politics kan ngaihven a, kan inchhiar zauva, ram hmangaih dan nghet leh tlo, awmze nei, hrisel, khuarei daih kan zawna kan duanchhuah a ṭul takmeuh a ni.  

C.V.Lalmalsawmi ceevy_ms@yahoo.com