Written by
Commissioner Lalkiamlova
Tuikual South, Aizawl.
MI ROPUITE ROPUINA
American independence indonaah British sawrkar ram ni tla seng lova roreltu a hneh hnu khan Washington-a khan Lal ram (Monarchy) dinin amah kha lal hmasa berah in puang ta mai se la America mipui te khan mak lutukah an ngai lem awm lo ve! Mi tam tak phei chuan chutiang tur chuan an lo beisei a ni awm asin! A sipai general tam takin an tlawmsan a, tlan chhe chungin a bei zel a. Vawi tam tak beidawnnain a umphak ve chung pawhin hlawhtlinna ni lo chhuak tur chu a thlir tlat a. Tum khat phei chu a sipai general pakhatin “eng chen nge kan tlan chhiat dawn” tiin a zawt a, Washington-a chuan “kan hlawhtlin hma chu kan tlanchhe mai ang chu, kan hneh miau si lo va, a
ṭul a nih chuan America khawmualpui pawh hi kan tawlh chhuahsan vek anga, mahse kan bei zel ang, America chhanchhuah hi kan tih tur (mission) a ni miau si a” a ti a ni. Chutiang taka a thil tumah a chiana a hlawhtlin hma lohva a beih tlatna chuan a tawpah hlawhtlinna a thlensak ta a. America khawmualpui chu British lak aṭangin a chhan chhuak ta nge nge a nih kha.
Washington-a te ang mi ropui tan a hna thawh rah leh thuneihna mahni ropuina leh hamṭhatna atana hman chu thil tih theih a ni lo. Chutih a hnehin, a theihna, chakna leh finna zawng zawng hmanga a sual chhuah zalenna chu a mite zawng zawng tel ve na ngei sawrkar siam nan leh an hun lo awm zel tur atana lungphum nghet phum nan a hmang ta zawk a. British ram lal King George iii-na pawh khan lal ram (Monarchy) a din a, lala a insiam mai a lo ring deuh a ni awm e. American Painter hmingthang Benjamin West-a hnenah “Washington-a chuan Revolution hnuah hian eng plan nge a neih,?” tiin a zawt a. Benjamin-a chuan mipui rawngbawlna aṭanga chawlh a tum” tiin a chhang a. England lal chuan “chu chu a tih ngat chuan khawvela mi ropui ber a ni ang” a ti hial a ni.
British sawrkar 1781-ah Virginia-a Yorktown-ah an in surrender khan Continental Congress an tih Independence an sual laia sawrkar chuan John Hanson Vernon tlang bula vaihlo chinna farm nei, a sum leh paia movement lo ṭanpui ṭhintu chu President atan an ruat a, America President hmasa ber a ni ta. Chutih laiin George Washington-a chuan a sual chhuah zalenna hnuaiah chuan hlawkna tel tum miah lovin, a sawi lawk ang ngeiin mipui rawngbawlna (public life) chu 23 December 1783-ah a chawlhsan a, Vernona a farm-ah a hna thawh pangngai thawk turin a kir leh a. Continental Congress chuan 11 June 1776-ah American Constitution draft siam turin mi panga: John Adams, Massachusetts a mi te, Benjamin Franklin, Pennsylvania a mi te, Thomas Jefferson, Virginia a mi te, Robert R Livingstone, New York a mi te leh Roger Sherman, Connecticut a mite an ruat a. A duang chhuaktu ber chu Benjamin Franklin hi a ni. Chu Constitution hnuaia President hmasa ber ni tur chuan George Washington-a chu Congress member te chuan hnialtu awm miah lovin 1789-ah president atan an thlang tling a, a farm aṭang chuan mipui rawngbawlna (public life)-ah bawk an ko let leh ta a ni. 30 April 1789-ah Office a luah tan a, term hnih president-ah ṭangin 4 March 1797-ah a ṭum thumna atan mipui rawngbawlna (public life) aṭangin a chawl hlen ta a ni.
Mandela: South Africa mi ngo leh mi hang in chawhpawlhna ramah, a tlem zawk daih mi ngovin mi hangte an tihduhdah dan chanchin hi a lar hle. Kan India hnam pa Mahatma Gandhi ngei pawhin hmuhsit a tuarna, Train aṭanga an namchhuahna ram kha a ni. Chutiang rama zalenna sualtuten an tuar nasat dan tur chu a suangtuah theih reng mai. Mandela hi Independence sualtu ni lovin mi ngo ho awpbehna aṭanga mi hangte zalenna leh hnam inpumkhatna atana sualtu leh beitu a ni a. Kum 1962-ah Sawrkar thuneituten manin dam chung lung in tang tura a chung thu rel a ni a. Kum 27 hrehawm takin an tantir a, hun tam takah chuan mi dang kawm tur chu sawi loh biak eih tur pawh nei miah lovin amah chauhva dah hran a ni. A thil tumah a chian em avang leh, chu chauh chu a thlir tlat avangin tan in leh a chhunga tuarna chi hrang hrangte chu a tuar chhuak a. A chhunga an sawisak dan leh enkawl dan hretuten kum 27 a hmang tluan thei hi mak an ti hle a ni.
Mandela ropuina chu a thil tum atana hrehawm a tuar theihna mai hi a ni lo va. Jail aṭanga chhuah a nih ni leh South Africa ram hruaitu lu ber a lo nih tak hnua a thil tih dan te hian a ropuizia an tilang chiang ta zawk mah. Kum 27 hrehawm taka a tan hnuah Jail aṭanga a chhuah dawn chuan “Zalen tura he tan in kawngkhar lam pana ka kal mek lai hian, ka thinrimna leh ka thinlunga huatna awm zawng zawngte he jailah hian ka hnutchhiah vek loh chuan, mi tang ka la ni reng dawn a ni tih ka hria” a ti. Mi hang tiduhdahtute leh mana tantir a, hrehawm tin reng tuartirtute a huatna leh an chunga a thinurna zawng zawng chu Jailah chuan hnutchhiah vekin zalen turin a lo chhuak a. Jail bang leh sawrkar dan leh a vengtute aṭang chauhvin a zalen lo va, thinurna bawih aṭangin a zalen a, huatna bawih aṭangin a zalen a, phuba lak duhna bawih aṭangin a zalen a, zalenna famkim nen ram hruaitu lu ber nihna a chelh ta.
Washington-a ang bawkin South Africa lalah (Monarchy) inpuang se la mipui tam zawkin an pawm ngei a rinawm. Mandela ang mi ropui te tan chutiang tih chu sual lian tak a ni si. Chutianga tih a hnehin hnam inpumkhatna, thlei bik nei lo leh mipui rorelna democracy a thlang ta zawk a. Inpumkhatna leh inremna a duh ngei a ni tih tilangtu chu president atana dahngheh a nihna inkhawmah amah mana jaila khungtute pathum chu a sawm mai ni lovin VIP seat-ah a thuttir hial a ni. Mi ngo leh mi hangte kara inremlehna ‘thutak leh inremlehna’ (truth and reconciliation) commission a kaihhruainaah pawh a mite chu inngaidam tawn turin a fuih uar hlea. Washington-a ang bawkin a thuneihna chu ama hamthatna tura hmang lovin an ram hun lo awm zel tur lungphum tha tak phumna atan a hmang ta zawk a. Kum 2000 kumah a chawlh hun a lo thlen pawhin tlang takin, a hnua ram hruaitu lo awm turte chunga rinna nghat chungin lungawi takin a kal mai a ni.
Ram hruaitu ropui te chuan an thlen tum ram leh mipuite an hlan kaina tur an hria a, Chumi tipuitling tura an tih tur leh kawng zawh turah (strategy) an chiang a; chumi atan chuan an nun leh finna leh theihna zawng zawng an hlan a. Development kalkawngah an mite a tam thei anga teltirin an hnen aṭanga finna leh remhriatna chhar belh zelin an kal ho ṭhin. Anmahni hlawkna leh ropuina aiin an ram mipuite inpumkhatna leh hmasawnna tur an ngaipawimawh zawk. Chutiang taka ram hruaituten ram an hruai chuan mipuiten an faka, zui nuam an ti a, inpumkhatna nen hma lam panin an ṭhang uak uak ṭhin a lo ni. A tawpah phei chuan, Chines thufingin hruaitu ṭha berte hruainaah chuan mipuiten: ‘keimahni tih vek a ni an ti ṭhin’ an tih hi a lo thleng ta ṭhin a ni.
Commissioner Lalkiamlova, Tuikual South, Aizawl.