Written by
- Rev Dr Ramengliana Ralte
General Secretary, NEICC
INDIAN REPUBLIC LAMTLUANG
Vawiinah hian India Republic Day 72-na a lo thleng leh ta a. US politics-a Democrats nge Republican tih buaipui chiam chiam ai chuan kan ram ngei dinhmun leh awmzia hi kan vei a sawt zawk ang tih a chiang reng mai.
Mi huana thei kung leh mahni huan ngeia mi anga inhlut hleih a ni mai thei. America sorkar danglamin min khawih chet tel dan a nep viau laiin pa berin kan rizai inzawn a inherpui chuan a sir lehlama mu chu vawt tiin kan khur hlawk hlawk mai dawn tih a chiang reng si. Kum 72 hnuah hian Indian Republic, mahnia ro inrel hi eng ang chiah nge a nih tak? Khawvela democracy lian ber hi eng kawng nge kan zawh mek? tih hmuh phak tum thin ang u hmiang.
A tira mi ang kha a hlat ta hle
Vawiina kan ram hruaituten India ram an sawi dan leh kum 72 hmalama hruaituten an sawi dan a danglam tawh tak zet tih hi kan hai palh a hlauhawm a ni. India zalenna sualtu Mahatma Gandhi, Jawaharlal Nehru leh midangten din an tum hnam zawng zawng, sakhua zawng zawng, mi chikim an len vekna ram, neitu nihna pumhlum an neih dan inchen vekna tur ram ropui tak din an lo tum a, chu chu an India hriat chu a ni. Mahse chu tak mai chu India mi tam zawk rilruah thiahin a awm mek niin a lang.
Tunah chuan India ram chu Hindu sakhaw beho leh a sangawizawnpuite ram bik, midang zawng chu second-class citizen ang deuhva ngaihna rilru hi a thuk hle niin Hindutva party chak danah hian a lang. Tun hmaa zalenna famkim nei ṭhin leh sakhaw thila inrawlh lova sakhaw tin chu intluktlanga promote vek policy nei ṭhin khan tunah chuan sakhaw thil pawh namnulin, ‘sakhaw inleh khap’ tih te chu sorkarna fawng chelhtute tuipui ber a ni ta emaw tih theih a ni.
Mi tin leng leh neitu ṭheuh nihna ram din tum khan mi ṭhenkhat neitu bik nihna ramah a chhuak lek lek tawh chu a ni.
Mizote kan lai
Ideology (kan thil duh dan phung) lam aṭanga chhut chuan Mizote hi lai tak kan ni. US President inthlang chu kan Chief Minister tur thlang ang maiin kan buaipui a; Donald Trump chu ṭan lo fa pawh kan awm meuh lo. Mahse, mahni ramah chuan Narendra Modi kan PM leh a party BJP chu kan haw leh hlur si. Mithiamte chuan Trump-a policy leh Modi-a policy hi inang tlang tak; Republican leh BJP pawh inrilrem tak angin an sawi ṭhin.
Modi-a hi India rama Hindu tana a ṭang ang hian Trump-a chu US lamah chuan Kristian Mingoho tan a ṭang thung. Kan deusawh tlan Joe Bidena hi Democrat, mi chi hrang hrang nunhona lam uar leh inhawng zau tak a ni thung. Amaherawhchu, India ram chu ni se kan duh tlan deuh tur zawk hi US tan chuan kan huat rawn chu a ni deuh mai si.
Secularism (sakhaw thila sorkar inrawlh lohna), inclusivism (mi zawng zawng lenna), democracy (mipui rorelna, a tam lam duh dan a lal zawkna) te hi kan duh tak tak em tih hi ngaihtuah tham tak a ni. Kan ṭhatpui tur chin nia kan hriatah chuan hengte hi duh chin kan nei a, miten an ṭhatpui dawn veleh pawm harsa kan ti deuh a ang ṭhin a ni. Hetah tak hian kan ‘lai’ fo. Mizo lo pawh an lai ve vek tho tih erawh chu kan hria.
Khawvel insu
Tun kum 100 chhunga buaina tam ber chu ‘khawvel insu’ hi a ni awm e. Ngaihdan, duh dan, pawm dan, hriat thiam dan a insu bur bur mai a nih hi. A chhan pawh kan inchiahpiah nasat em vang a ni a. Internet, inhriatpawh leh intlawhpawhna thil a lo ṭhat zual hnuah phei hi chuan ‘globalization’ tia an sawi, khawvel pumpui hi thingtlang khaw khata awm ang maia inchiahpiah tawh niin an sawi ṭhin. Chu chu thil ṭha leh ropui tak, insumdawn tawnna leh inhriattawnna ṭha tak thlen tura beiseina pawh a awm ṭhin.
Amaherawhchu, mihring zia leh nihna hi chuti maia sawilawk theih chu a lo ni hauh lo. Buaina kiang tura beisei theih a nih lai reng hian a zual zawpui vaihlenhlo tih ang maiin kan khawvelte chu a lo insu ta bur bur mai a nih hi.
Inchiahpiahna (globalization) chu a ṭhat em em rualin harsatna tam tak a thlen ta reng mai a. Inchiahpiah hle lo ilang chuan Corona Virus pawh hi heti em em hian kan tuar a rinawm loh a, kum 200 liam ta angah kha chuan China ramah lo leng nasa viau pawh ni se keini chuan kan tuar pha lo mai thei a ni. Chutiang zelin kan hriat loh leh pawh lem loh tur tam tak kan lo pawh phah ta ṭhin bawk a. Tin, inchiahpiahna hian chi leh chi, hnam leh hnam, sakhaw hrang hrang betute inkarah inhriatthiamna ṭha leh inpawhna duhawm zawk a thlen an lo beisei ṭhin a. Thil pawi tak chu tunah rih chuan he an beiseina hi a thleng lo tih a hriat theih.
Mahni nihpuite nena intelruhna a thlen zawk ni awm takin tan kan la sauh sauh mai a nih hi. Trump-a leh a hote chuan Sap, Mingo, Kristian intelruh an khelin a hriat a; Bidena te chuan ‘inhawng tak zawkin le’ an ti a, Modi leh a hote chuan India ram chu Hindu ho ta a ni, tiin intelruh leh Hindu culture vawn nun an lo tum nasa hle a, party dang chuan ‘chutiang chu a ni thei lo’ an lo ti ve bawk. Khawvel hi a insu bur bur a ni ber e.
Engtin nge kan awm tak ang?
He zawhna hi fiah fai fek fawk leh ṭha taka chhan theih a chakawm. Chutiang mi chu tunlai khawvelin a mamawh berte zinga mi a ni ang. Mahni identity (nihna) humhim kan khel ṭheuh a, mahse, kan nungho lo thei si lo. Miin min hnehchhiah kan hlau ṭheuh a, mahse, kan tam zawkna hmuna midang hnehchhiah chu loh theih loh hialah kan ngai si.
Khawvel kalphungah mi chi hrang hrang nunho kan thiam loh chuan a awm theih loh kan hre chiang a, chu nunhona chuan kan nihphung a her danglam kan pawm thiam leh si lo. Mahni ram chinah him taka inkharkhip pawi kan ti lo tlang a, pawn lam thil tel lovin tumah eng ram mah a nung peih lo mai ni lovin kan nung chhuak zo der si lo. A buaithlak a ni.
Thil chiang tak ṭhenkhat erawh chu a awm thung. Buaipui tham zel buaipui turin fing tlat ila. Hnam identity chungchangah chuan a te berah Mizo hnam identity aia te hi ni lo se. A aia te kan buaipui dawn chuan buaipui tur a tam lutuk dawn tih a chiang reng. Northeast mi kan nihna ang te pawh hi buaipui thiam ta zawk ila hun lo kal zel turah a sawt ka ring. Ram identity-ah chuan India ram identity hi buaipui ta ila. Chu ram ropui takah chuan mi zawng zawng zalen leh neitu taka kan chen tlan theihna tur hi buaipui tham leh buaipui tlak a ni a, kan sawtpui tur thil a ni ngei ang.
India ramin remchanna min pek zawng zawngte hi hman ṭangkai thiam dan tur zir sauh sauh a ṭha ngawt mai. Sakhaw identity-ah chuan Kristianna hi kan duh chilh hle a ni tih kan hria a. Chu identity phei chu a international ruih mai lehnghal a. Zalen taka chu sakhua chu kan biak theihna tur leh tlangnel taka kan sakhaw duh chu kan chawi nun zel theihna tur boruak kan sual a ṭul pawhin kawng engkima kan sual a ngai dawn a ni tih i hre reng ang u.
Kan tunlai khawvel hi a inthlakthleng chak hle a, khawvel leh khawvel a insu rup rup mai si a. India ram ropui taka Mizote min lo tat lut hi chunglam thiltih a nih ngei pawm ila, chu Indian Republic hmakhua leh lamtluang chu kan ngaihven ve a va ṭul tehlul em!