Written by
K. Lalmuansanga (Zotei Pa)
ASEP

Kan ramngaw dinhmun bihchianna

Mizoram hi kan ram a ni a, hei lo hi khawvelah ram dang kan nei hek lo. Kan ram neih chhun hi ramngaw lamah eng nge kan dinhmun mek tih hi a luahtu zingah hrechiang tawk lo kan la tam ve hle mai thei; bihchian i han tum teh ang. 

Tun thlengin Mizoram hi kan hranghluiten hlaa an lo chawi angin sik leh sa nuam takah chuan a la chhiar ve theih hram hramah ngai ila. Nipui a la lum chhe lutuk lo va, thlasik hrehawm lutuk a awm hek lo. Mahse nipui lamah a lum tial tial tih kan hai awm lo ve. Boruak nuam tak kan neih theih chhan bulpui ber chu kan ramngaw a ni. Chu chu eng dinhmunah nge a din mek a, eng nge tih tur kan neih tihte pawh kan ngaihtuah chian a pawimawh hle. 

Forest Survey of India (FSI) hian kum hnih danah India ram pumpui leh state hrang hrang dinhmun hi a tichhuak ṭhin a. FSI Report kan la rin tur hnuhnung ber chu 2017 report kha a la ni rih a. Chumi hmang chuan kan en dawn a ni. Ramngaw kan tih hi hlawm thum angin ṭhen phawk a ni a, chungte chu Very dense forest, Moderately dense forest leh Open forest tihte a ni. 

Very dense forest an tih chu ramngaw bawn ṭha, tukloh ngawpui kan tih, chhah phui mup mai hi a ni ti ila a chiang mai awm e. Chutiang hmun chu Mizoram hian FSI lam tehna aṭang chuan kan ram zau zawng aṭanga chhuta 0.62% chauh kan lo nei tawh a ni. A pahnihna Moderately dense forest an tih hi ramngaw ṭha pangngai, Mizoramah chuan “Ngaw a la ṭha mang e” kan tih ang hi a ni mai awm e. Chutiang chu 27.80% a zau kan la nei niin chhut chhuah a ni. A pathumna Open forest an tih hi chu hnim hringin a khuh ve hrim hrim, ram ruak leh bua zawng zawng hi a huam vek a. Chutiang hmun chu 57.84% zet kan nei thung. Tichuan a pumpuia belhkhawmin kan ramngaw zau zawng chu 86.27% zet chu a tling a, mahse a dinhmun han bihchian erawh chuan a lungawi thlak lem lo. 

Nungchate tana ram humhalh bik Tiger Reserve, National Park leh Sanctuary te hi a sawikhawmna atan “Protected Areas” tih a ni a. Mizoramah hetiang hmun hi a vaiin 10 kan nei ve a. Heng hmun zawng zawng zau zawng belhkhawm hi kan ram zau zawng aṭanga chhut chuan 6.73% vel chauh a ni. Nungchate tan hmun serh hran bik kan neih pawh a pan der der hle tihna a nih ber chu. 

Sawrkar laipui lam chuan heng protected areas te hi 10% tal nei turin state sawrkar hi a beisei a, sawrkar laipui beisei ang pawh kan la phak lo viau rih a nih chu. 

Hetianga han chhut hian kan ramngaw dinhmun hi chuti takin a ṭha em em lem lo a. Mizoram hi tlangram leh hmun chhengchhe tak tak leh kham bakbahai tamna hmun a ni a, zirlaiah pawh changkha nena tehkhin hialte pawh a nih ṭhin kha. Hmasawnna leh thildang, lo atana neih tlak pawh ni lo hmun kan ngah hi kan vanduaina niin mi tam tak chuan kan ngai mai thei a. Mahse kawng lehlama chhut chuan kan vanneihna tak pawh ni zawkin alang. Kham bakbahai leh hmun chhengchhia kan neihte hian kan ramngaw dinhmun hi a chunga kan tarlan dinhmun la luah hram hram tur hian min chhan zawk mai mai niin ka hria. Hmun rai nuam leh ṭha deuh hlir phei chu nise kan nunphung enin kan ram hi kan tibua zo vek tawh hialin a rinawm. 

Computer age mai ni lo internet khawvel, global village dinhmunah hial khaw­vel a awm tawh chung pawhin Mizoramah chuan Jhumming/ Shifting Cultiva­tion kan la ti mep mep reng a. “Kan sawrkar chak tak” kan tih fo ṭhin zawng zawngte hian a bansanna tur programme/ project an la duang chhuak thei lo va, min la hruai chhuak thei rih lo chu a nih hi! He kan loneih dan hi kan ramngaw kan tihchereuna bulpui ber leh chhan lian ber chu a ni a. Kumtinin ram kan la tikang dur dur reng a, ramkang lamah India ram puma contribution nei sang ber pawh kan ni hial a ni awm e. Lo hal hun lai chuan meikhu nasa avanga thlawhna ṭum theih loh phahna problem te pawh kan nei hial a, a zahte pawh a zahthlak rum rum zawk a ni. 

Hetiang hi kan dinhmun mek a nih avang leh hmasawn lam aia hniam lam kan pan hret hret zawk mah avang hian theihtawp kan chhuah a ṭul. Ramngaw kan la neihsa humhalh ṭhat te, siam belh te kan mamawh em em a ni. Kan ram hi hmasawnna kawng zawh mek a la nih avangin a chang chuan kan ngaw neihte pawh tulna avanga tihchhiat te a la ngai fo mai thei. 

A tlukpui leh a hu tawk ramngaw din thar lamah tal development thil kan tihna kawngah pawh kan ngaihtuah tel a ṭul tak zet. 

Sawrkarin ngaihtuahna leh ṭhahnemngaihna dik a neih a ngai a, mipui pawhin kan neih a ngai. Mitinin awlsam taka kan tih theih chuan kan ramngaw a lo pun deuh deuh theih nan thing phun uar leh enkawl puitlin a ni tih i hre thar ṭheuh ang u.