Written by
C. Sangzuala
MIZO ṬAWNG THLAN KAN LAI MEK A NI MAI EM?
Miin ama chhiatna thlen thei thil a tih fo chuan ‘mahni thlan lai’ ‘mahni lu chunga meiling chhek khawl’ ti tea sawi a ni ṭhin. Chutiang deuh chuan a lova kan awm theih si loh kan ṭawng hi a neitu Mizote ngei hian kan hmang uluk lo hle a, ṭhenkhat phei chuan kan b^wlz^n (b^wl) ni hialin a hriat a. Hetianga kan kalpui zel chuan kan Mizo ṭawng dinhmun hi a ngaihtuahawm viau dawn a ni.
United Nation Educational Scientific and Cultural Organisation (UNESCO) chuan Mizo ṭawng hi ṭawng ral tur zingah a telh an ti a. Ṭan chhan awihawm tak tak an nei a ni. UNESCO bakah pawh hian Peoples Linguistic Survey of India (PLSI) pawh hian kan hma lam kum 50 chhung hian India rama ṭawng hrang hrang zatve ral turah an ngai an ti a. Ṭawng ral hian a hmangtu hnam culture pawh a ralpui an ti leh zel a, a zamawm viau a ni.
Zirchianna tlawhchhana thil sawitute sawi bakah hian min chimtu boruak leh keimahni ngei khawsak dan pawh hian kan ṭawng awm zel dan tur hi a tiderthawng hle a ni. Ram inrelbawlna kan sawrkar department zawng zawng hming chu sap ṭawng vek a ni a. Sawrkar official language pawh sap ṭawng bawk a ni.
Hmasawnnain thil thar tam tak a rawn keng lut a, a rawn ken luh belh zel hmel leh nghal a. Chungte chu kan ṭawnga hming kan neih reng reng lohte vek a ni. Entir nan: Smart phone, Internet, facebook leh a dang tam tak.
Kan sumdawnnaah lah kan zo thlai thar ve leh thiamhnanga siam thil bak chu hnam dang ṭawnga hming nei vek an ni a, kan sumdawnna dawr, etc hming pawh Mizo ṭawng a tel lo tluk a ni.
Kan ṭawnga kan neih ve reng pawh a sap ṭawng zawk hman kan duh tlat a, entir nan : bual in aiah bath room, kum tin aiah annual, lambun aiah ambush, inthiarna aiah toilet, pindan aiah room kan ti. Kan mithiamte zinga Pu Lalṭhazuala chuan a lehkhabu pakhat hmingah ‘Sap nialnual’ a ti a. Keimahni ngei pawh kan sap nialnual tawh zawng a ni e.
Kan ṭawng kan suasam dan leh kan b^wl/b^wlz^n dan tlem sawi zui ila. Kan Biak inah meuh pawh ‘I hnenah lawm thu kan hrilh a che’ kan la tilui tlat a. A tawpa “a che” tih kan hman duh chuan thu bulah “I hnenah” tih loh mai tur a ni. “I hnenah” tia thu bul kan ṭan chuan “lawm thu kan sawi e” tih zuitir a dik ang. “Bible i lo chhiar ila” ti tawk pawh an la awm. A bula “i lo” kan tih chuan “ang u” zuitir tur a ni a, a tawpa “ila” tih kan dah chuan a bul lamah “lo” tih mai tur.
Ṭawngkam kim lo, “b^kah,” “chuan” ti tein thu sawi leh thuziak kan sawi/chhiar/ziah zawm mai a. A kim lo va a hmaah “chu/chung/ heng” tih dahin a kim mai a; “chuan” tih pawh hi a hmaah “chuti/ ti” daha kim mai, thil harsa lo tak a ni. Thu sawi leh thu ziahah a hma lama “i” dah tur dah lova “ang u” tih lam chi, eg “Hawh u, kal tawh ang u” han tih mai te hi hmuh tur a tam thar tlat.
“Rochung” leh “rochun” te kan hre hrang lo a ni awm e. “Hliah” sawi nan “hliahkhuh” kan hmang nasa. “Tehkhin” leh “khai khin” pawh hi a awmzia a hrang deuhvin a lang. Thu sawi uar nana “ropui” leh “lutuk” kan hmang ṭhin te pawh hi ngaihtuah chian deuh ngaiin a lang. “Lei” leh “leilawn” te pawh thil hrang nia ngaih a ni. “Ngaimawh” leh “ngai pawimawh” tih pawh hi hriat hran atan a ṭha. Eg. “Thu dik lo hman leh thu hman dik loh ngaimawh ila, thu dik hman leh thu hman dik ngai pawimawh ila hma kan sawnphah ngei ang.”
Heng - “nanah, tanah” tihte pawh hi “ah” belh a ṭul lo, a tel lovin a kim sa reng a, ṭawng a tingap mai mai a ni. “Chutiang ang,” “hetiang ang” tih ang chite pawh a dik zawk ziaka dah fel tawh niin a lang, “nanah” tih ang vel tho a ni.
“Mai” tih ṭhin “mei” tih te, “naupang” tih ṭhin “nopang” tihte pawh hi ṭawng suasamna a tling thei ang. Tunlai hian “hrilh hria” tih ri kan hre ta fo va. “Hrilh” tih hi hre tura hrilh tihna a ni a, hria hi hman tel a ni ngai lo awm e. “Hrilh” tih hi a chiang tawk mai lawm ni, nge ṭawng thar lo pianga pawm tur?
Tuna kan ṭawng hman dan kan uluk loh dan aṭang chuan kan ṭawng hi thl^na kan vui liam mai a hlauhawm hle a. Mahni chu em chu kan phal a rinawm lo. Kan ṭawng hi uluk leh fimkhur takin hmang ila. Sawrkar pawhin State Official Language-ah hmangin, 8th Schedule-a thun turin theih tawp chhuah thar thei se. Ṭawng vawn him nan leh tihhmasawn nan mawhphurtu Board chak zawk te siam se kan ṭawng kan chelh dinna ṭangkai tak a nih a rinawm e.
Tunlai hian mi tam tak chuan kan ṭawng hi ‘a loa luatin’ (a loa luak chhuak ni lovin) kan suasam a; ‘a lehalinga vuttui thlawr bel’ (a letlinga vuttui thlawr bel ni lovin) tih ang ziazangin a dik lo zawk dikah kan pawm ta a ang khawp mai.
C. Sangzuala