Written by
Duhawma Rokhum Venghlun
Lunglei
GANDHIJI FAM CHAN NI
Kumin 30th January hi ‘India Hnampa’ Mohandas Karamchand Gandhi, khawvel leh keini pawhin Mahatma Gandhi ti-a kan hriat lar, a hnungzuitute’n duh leh duat taka ‘Bapu’ ti-a an koh ṭhin thih cham vawi-73 na a ni. Tharum tel lova India ram zalenna sualchhuahna kawnga hruaitu ropui, kum zabi 20na-a India rama mi ropui ber, kum sang tam pawh ral se, mihring awm chhunga he khawvela hming dai ngai tawh lo tur, khawvelin a ngaisan rawn leh entawn hi! Amah zah leh hriatreng nan a boral ni, a ni hnuhnung ber hun a hman dan.
Ṭhianṭha dik tak - thihna :
January 30, 1948. Thlasik zing khaw vawt vin tak nimahse Gandhi-a, kum 78-na hmang mek chu a dan pangngai angin zing dar 3:30-ah tho chhuakin, a ṭhuihruaite nen thla 4 chhung an khawksa tawhna New Delhi a ‘Birla House’ pawn veranda-ah ṭawngṭai hun an hmang a.
Chumi hnu-ah Gandhi-a chuan a lehkha dawn leh chhanlet ngaite chu a en fel a. Lehkha zingah chuan a thawhpui pakhat, fanu sun hlim tuarpuina thu thawn let ngai a tel a. Gandhi-a chuan “Engtin nge ka hnem theih ang che aw? Thihna hi ṭhianṭha dik tak a ni, kan hriatthiam loh leh mawl vang hian kan tuar thiam lo ṭhin a, Sulochana-i thlarau chu niminah, vawiin leh naktuk a lo awm zel tur pawh a ni” tiin tuarpuina leh thlamuanna thuchah a ziak a ni.
Gandhi hi pa fiamthu duh tak a ni. Hemi tuka a inbual fai zawh hnu pawh hian, a ṭhuihruai hmeichhe ṭhenkhat chu an chawrche leh ria ṭhing-ṭheng em vangin fiamthu a sawisa in, a nuihsawh vel a. (Amah pawh a cher hlum lo chauh a nia!) A ṭhuihruai nu pakhat Delhi kal tur, bungrua khaisaktu tur a hmuh loh vanga Rel-in a tlansan pawh ‘Ke in i kal thei lo a mi?’ a ti hmiah mai a ni.
Gandhi-a hian a hnungzuitute hi eng harsatna pawh tawk se chiai lova rilru fim tak pu chunga hmachhawn ṭhin turin a fuih ngun hle bawk. Tum khat pawh South India lama an zin chhuah ṭumin kawng lakah an chuanna motor petrol a zo thut mai a, Gandhi-a chu lungawi takin Railway Station hnai ber km 21 a hlaah ke in a kal thleng mai a ni.
Zing dar 9:30-ah Gandhi-a chuan tukṭhuan a ei a. Tukṭhuan atan hian thlai chhum hmin, kel hnute, tomato hmin pum 4, serthlum pum 4, carrot tui, sawhthing chhum, ser thur leh aloes tlem a ring a ni.
Ka la dam a nih chuan...
Tukṭhuan a ei kham zawhin Gandhi-a chu a thawhpui Pyarelal Nayar nen thil pawimawh eng eng emaw an sawi dun a, chumi hnuah reilote a muhil leh sek a.
Gandhi hi leilung pianken thilsiam ngaina leh ring tlat mi a ni. A mut thawh hnu in a pum leh dulthuar velah ‘chirh’ a chulh a. Chirh hian taksa a ‘tur’ awm te hip chhuakin a tihfai a ring nghet hle a ni. January 30 chawhnu lamah hian amah hmu tur tam tak an awm a, chung zinga a hnuhnung leh pawimawh ber chu India ram Deputy Prime Minister Sardar Vallabhbhai Patel a ni. Patel-a chu a fanu Maniben nen tlai dar 4-ah Gandhi-a te chenna chu an thleng a. Hetih hunlai hian Patel leh Prime Minister Nehru te hi rorelna kawng eng engemaw-ah an thu a in hmu lo tih hriat a ni.
Gandhi-a phei chuan a tu emaw zawk zawk hi Cabinet aṭanga bang turin thu a rawn tawh nghe nghe a ni. Mahse, a hnu lawkah hemi te pahnih hi chu ram tan an pawimawhin engtikawng maha thlak chi an ni ve lo tih hi Gandhi-a ngaihdan a ni. Gandhi-a te chu la ti ti tui hle mahse tlai dar 4:30-ah a tunu Abha-i’n a tlai chaw, zing lama a ei ang deuh chiah bawk chu a va hlui a. Tlai dar 5:00 a rik hnu pawhin Gandhi-a leh Patel te chu an la inkawm tui hle. Tlai dar 5:00 hi Gandhi-a ṭawngṭai tura nitina a chhuah hun a ni. Abha-i chuan a pu Gandhi-a’n thiltihna reng renga tlai a huatzia a hriat chian vangin a awm hle hle thei tawh lo.
An inkawm tui laia inrawlh a hreh si, zahtheihloh chhuahin Abha-i chuan a pu Sona chu a hmai zawnah tak a va khai chhuak a, mahse awmzia a awm chuang lo. Dar 5:10 a, Sardar Patel-a fanu Maniben-i’n a chim buai takah chuan Gandhi-a chu a tho chhuak ta a. Tlai ṭawngṭai tura a chhuah dawn lai takin an awmpui pakhat chuan Gandhi-a hnenah chuan Kathiawad aṭangin amah hmuh tum mi pahnih an lo thlen thu a hrilh a. Gandhi-a chuan “Tawngṭai zawh huna lokal turin hrilh la, ka lo hmu dawn nia, ka la dam te a nih chuan” tiin a chhang a ni.
...Ram...Ram...ti chungin :
January 30 tlaiah chuan Gandhi-a chu a tunu pahnih - Abha leh Manu te kuah chungin ṭawngṭaina hmun panin a kal a. A tunute chu fiamthu a sawisa pahin an hlim hle, a nupui Kasturba-i, kum 1944 a boral ta chungchang te pawh an sawi chhuak nghe nghe a ni.
Abha-i chuan nui sang chungin “Bapu, i Sona i thlahthlam lutuk a, en nachang pawh i hre lo alawm” a ti a. Gandhi-a chuan “Nangni hi ka hun vawngtute chu in nia lawm” tiin a chhang a. Abha-i bawk chuan “I hun vawngtute pawh min en nachang i hre chuang hlei nem” tiin a kap let ve zauh a, Gandhi-a pawh a nui nasa ve hle.
Ṭawngṭaina kailawn tawp ber an thlenin Gandhi-a chuan “Minute 10 in ka tlai, a hun taka thleng a, dar 5:00-a ṭawngṭai ṭhin tur ka ni asin” tiin a tlai vanga a lungawi chiah loh thu a sawi chhuak a. Ṭawngṭaina dawhsan a pan lai hian ni pawh a tla fel ṭan mek a ni.
Thawk leh khatah pa valai san ṭha tak mai hi Gandhi-a chibai buka a ke khawih tum ni awm taka kutsuih chungin a lo in lan thut a. Manu-i chuan remti lo mahse chu pa chuan ngai pawimawh loin, Gandhi-a chibai buk tum ni awm tak chuan kutsuih chungin a kun a. Chumi rual chuan Pistol-in Gandhi-a chu vawi thum a kap nghal a, a pumah vawi khat, a awmah vawi hnih a kap a ni. Gandhi-a chu a tlu nghal a, ...Ram...Ram.. ti-a phun sep sep chungin a chat thla ta a ni.
“Eng chu a thim ta, Mahatma Gandhi-a chuan a ṭhian ṭha dik tak - thihna chu a tawng ta a ni. A thlarau chu nimin, vawiin leh naktuk a lo awm zel turah a chang ta a ni.”
Lettu : Duhawma Rokhum Venghlun, Lunglei