Ka ralthuamna ka dah ngam lo

Pu R. Thanghuta hla phuah (1894-1954) KHB No. 412-na hi kan naupan lai chuan ‘Hla dawizep' kan ti fiamthu ṭhin. 

June 30, 1986 hma lam, Mizo Hnam sipaite'n ral­thuam an tun hma zawng kha chuan Zoramah tun ang hian hnam dang (non Mizo) an huangtau ngam lo. Assam forest department, pawhin Mizoram state ramri huam chhungah chêt lãk an ngam vak lo niin a lang. Ralthuam an tun hnu erawh hi chuan nüthüri zuamin min zuam ta; ramriah thãwm hriat tur a awm ta zut reng mai! 

Police uniform rãng nalh tak hãkah leh ralthuam chang­kãnga inthuam kawngah chuan kan nê pawh an ek pha lo niin a lang lawi si. Hetih lai hian Assam police erawh uniform khaki uk leh 303 rifle nen, a langa zuamawm tak, nêlawm dêr si lo an nih hmel! 

Aizawl khawpuia ṭan khawh chungin kan ram hruaitu lu ber berte lah chuan aw thãwp satin "ramri hi tharuma chin fel kan tum lo, a sawia sawifel chi a ni," an ti a. A chang leh "ramri chu a sawia sawifel chi a ni lo, a tiha tihfel chi a ni" an ti leh a; mu leh mal reng an nei thei ta lo. Tun thlengin a eng zawk mah mah erawh hman ṭangkai a la ni chuang lem hlei lo a. ‘Laiking pawnpui tah tur ang’ vel kan nih hmel mang e aw... a tih theih.

Ralthuam tun hma kha chuan kan hawi cham a, kan hawi pir a, kan invaupüm a na hle ṭhin a nih hmel! mah se, tunah chuan dawl zawrin kan zawr zo ta ni berin a lang. Mizo chuan tamna bus (Aizawl - Shillong) suam a nih tuma putar chuang ve pakhatin a sawi ka la hriat reng chu- "Suamhmangho kha mi 5 chauh an ni a, hmanrua lah an nei chhe si; hei Mizo mipa 11 kan awm ve a, hlau miah lovin bei let thut ila ka vawhlum vek thei ang tiin ka rawt a, mah se, tuman an ngam lo va, kan hmuh reng laiin kan Mizo hmeichhiate an han khawih mai chu rilru a na duh ngei mai!" tia ha chang ṭhial bap bap chunga a sawi lai ka'n hmuh chuan thin a urin ‘Mizote hi hnam huaisen, ṭhian chhan thih ngam’ inti ṭhin si hi kan lo va han dawizep tak êm! tih bak suangtuah tur dang a awm lo. 

Mahni chuktuah huana kêl lùt hnawt chhuak ngam lo kan awm ngai lo. Mahse, tunah chuan ramri bawhchhiaa lo lutte tuman kan hnawt chhuak ngam lo. A thu, kawngzawh, band, hnatlang  chauhin ramri kan humhalh ngam a, inthlan dawn apiangin political party tinte'n ramri buai tlawhchhanin vote hmuh tam nan hmanruaah an hmang a, a tak taka ram hmangaihna erawh a awm chuang lo. 

Kum 50 chhung zawng khan tuman an chingfel ngam chuang lova, chinfel tumna tak tak neia hma la pawh an la awm lo niin a lang. Kan NGO hrang hrangte pawh hian ramri  buai hi a thu chauhin an ngai pawimawh niin a ngaih theih! Nge Assam lam hian an ramri dik tak hre chiangin hma an rawn la a, kan dik loh zawk avamgin kan chechãng ngam lo zawk? Kan zirlaite leh journalist-te hialin kan ramri huam chhung ngeiah Assam police kut thak an tuar a; mah se, kan chechãng ngam chuang miah  lo. Tharum (violent) hmanga inbeih tur ka tihna erawh a ni lo. India hnampa Mahatma Gandhi beih dante kha thlir let ila, tharum tel lo (non-violent movement) kalpui chunga a tuar nasatzia kha kan va'n tluk lo tehlul em! British sipaiho 'lathi charge' mai maiah khan a zam ve ngai lova, a hnung tawlh ve ngai hek lo. 

Keini ve zawng zirlai 1000 rual paw'n police 50 rual lek pawh kan ngam lova 'lathi charge' an tih hlek tawh chuan mual daih chhung an tlan hül hül zel ṭhin a nih hi! A nihna takah chuan Zirlai pawl leh NGO-te hian ramri an buaipui tur a ni lo; ram hruaitute hian an chingfel mai tur a ni. Ram hruaitute'n an ngaihsak tawk ṭhin loh avangin ben harh nan hma an la veleh mai ṭhin a, mah se, a tawp tak tak an thleng ngam chuang lo niin a ngaih theih. 

Ramri buai chungchanga CM Pu Hawla'n CM level-a chinfel a rawt tum (2018) pawh khan Assam CM khan huaisen takin a hnial fithla ṭhak ngam a nih kha! Chu­vangin, kan ramria kan ngaih hi Assam ram dik tak zawk a lo nih dawn hi heti taka kan dawizep mai hi! tiin a ngaihtuah theih ta hial mai. 

Pu Thanghuta'n "Ka ral­thuamna ka dah ngam lo, aw! ka chenna raltitna hmun" tia hla a lo phuah hi a dik hle niin a lang. Heti khawpa dawihzep leh hlaua khur chung sia kan ralthuamna kan lo dah kher kher kha kan chenna ralṭitna hmun Miziramah hian ral­thuamna dah ngam tur kan lo ni awzãwng love.