Written by
C. Dorema
Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl

AIZAWL TAN TUI

Vailen hlima Mizorama lo lutte leh a hnua lo lutte khan inbenbelna hmun atan remchang leh ṭha tiin Aizawl hi thlangin an buatsaih a, Aijal Kulh (Aijal Fort) tih hming an vuah a. Nimahsela, tunah erawh chuan Aizawl tih vek a lo ni ta. Aizawl khawpui atana buatsaihnaa hnuhma nei nasa ber chu Mizovin Manding Sap Putara an tih ṭhin Col. G.H. Loch-a kha a niin kum 1890 vel aṭang khan Gurkha Rifles hotupa atan rawn dah a ni a. A ni khan tuna AR Ground, (Lammual) kan tih laih hna rawn thawkin vawiin thlenga kan hmuh theih Quarters guard te hi rawn sain khawpui chei hna ropui tak mai a rawn thawk a. 

Tuikhuahtlang tuikhuah pawh hi ruahtui dawh khawlna atan laiin Khasi lungchher thiam an chah chhuahte hmangin a tuikhuah hi lung remin 1900 khan sak peih a ni a. He tuikhuah hi kum 100 chuang hnu daihah, vawiin thlenga Aizawl khawpui tui dahkhawlna pui ber atana hman ṭangkai a la ni zui ta a ni. Tin, he tuikhuah zau zawng hi feet 113 leh inches 3 bial, feet 15-a thuk a niin tui gallon 12,00,000 zet a dawng a; a velin ruahtui dawnthleng atan rangva feet 100 vel laia zauvin dawh kual vek a ni bawk. 

Bawrhsap chenna (Tuna Raj Bhavan ni ta) vela pangpar leh phul, thlai leh ran chawmnan, tuna Mizoram Secretariat Annexe (Block-A) chhim lam ber hmunah te, Tennis Court awmna hmun leh Excise Department building thlangah hian tuikhuah lian tak tak pathum laih a ni a. Chung tuikhuah zinga a thlang ber chu a thukin hna a nei ṭha ber a, a tui pawh a fim ṭha a, Aizawl ṭhalai leh naupang chenna ber a ni a, Bawrhsap Tuikhuah tia hriat lar ṭhin a ni. Hetah hian vai (Hindu)-ho pawhin durga puja apiangin an pathian lem an paih ṭhin. 

Khatih hun lai khan kan khawsak a la hniamin kan chet dan pawh kha a chuti vak lo a ni ang, vai puja apiang hian Lammual hmar lam sira durga puja an hmanna pui ber leh lawi lu an tanna hmunah khan Mizo naupang hi a entu zingah telin a kil hnai hnaiah kan ṭang ṭhin a, an pathian lim tuikhuaha an paih pawhin a tih pil zawh hma hmain chhar tumin Mizo naupang an zuangthla nuk nuk ṭhin. He tuikhuah thlang lehah hian Char-nambar (palina) an ti a, tuikhuah ni lovin lungrem tur lung lakna (quarry) a ni thung. Hei hi hun rei tak chhung chu Aizawla quarry awm chhun leh lung lakna hmun pui ber a ni ṭhin. 

Kum 1954-1955 chhovah khan ruahtui dawhna tur bawk atan Laipuitlang chhipah tuikhuah pahnih siam leh a ni a; heng tuikhuah laih hna hi khatih laia contract hna lian ber a tling hial awm e. Chhim lam zawka a lian zawk kha pu Chawnga(L), Pu Lalhmingliana(L), (Hming-roy-a) pa, Dawrpui siam a ni a; a hmar lam zawk kha Pu Hrama(L), Dr. Selbuanga(L) pa, Kulikawn siam a ni thung. Zawi zawiin Aizawlah mi cheng kan lo pungin khawsak a lo changkang ve hret hret a, tichuan kan tui mamawh pawh a lo tam tial tialin tuikhuah leh tuikhur tui ringawt chu kan lo khamkhawp ta lova. Chanmari tlak lam (Chaltlang kham hnuai) a kawr tui hna ṭha zet awm chu Aizawl pa neinung leh ṭhahnemngaiten mipui mamawhna phuhru turin 1961 khan Aijal Water Supply Company chu an lo din ta a. Heta a puipa leh buaipuitu hriat lar deuhte chu Pu Chhawnzinga, Zarkawt; Pu Sangliana, Headmaster, MacDonald Hill; Pu Rosiama, Zarkawt; Pu Zangena, Zarkawt; Pu Zalianchhunga, Zarkawt leh Pu Lalzuia, Chanmari te an ni a, (mi dang hriat hmaih pawh an awm mai thei e). Chanmari tlak lama lui chu khuapin motor-a chawiin Aizawl veng hrang hrangah hralh chhuah theihin an siam ta a. A hmingah ‘Company Tuikhuah’ tihte leh ‘Chhawnzinga Tuikhuah’ titea sawi ṭhin a ni. 

Hun a lo kal zel a, 1969 kum khan helaia Company tuikhuah leh a vel ram hi sawrkar (tuna PHE Department lo ni chho ta) hian leiin Aizawl khawpui tui mamawha sem chhuah theihna turin leh Laipuitlang tuikhuahah electric motor pump khawl pathum(3) hmanga inlalawna pump chhoh turin ruahmanna a siam a. Hei hi Aijal Emergency Water Supply Scheme tih hming vuahin electric motor pump stage thum(3) bun a ni. Amaherawhchu, khatih hunlai khan electric supply a la ṭha tawk lo nen a thawktu pawh enkawl thiam tawk kan awm loh avang te pawh a ni ang, khawl pathuma inhlangkai chho tur a nih bawk si avang te pawh a ni ang, Laipuitlang tuikhuah aṭanga sem chhuah khawp tui tam tawk dah khawl kha a harsain a tira beisei angin a hlawhtling vak lo deuh niin a lang. Ram buai aṭang khan Aizawlah mipui kan pung chak em em a, chuvangin mipui mamawh phuhru tur tui sem tham a awm hlei thei ta lo a ni ber mai. 

Tin, 1964 favang aṭangin Aizawl Water Supply Scheme hna thawh ṭan a ni a. Hetah hian Reiek kai Tlawng lui sira Serlui tui lain diesel engine 360HP zeta lian chhawng sarih(7)-a in la lawn chhovin Tuikhuahtlang tuikhuaha la lut tura ruahman a ni. Dihmunzawla Treatment Plant kha Reliance Enterprises, Calcutta ten an thawk a, pipe phum hna leh diesel pump supply leh installation vel kha Aizawl Traders, Bara Bazar-ten an thawk a ni awm e. A hna peih fel a nih hmain 1966-a rambuai khan a rawn nangin a thawh zawm theih a ni ta lova. Rambuai avanga kum nga(5) zet hna a khaihlak hnuah thawh chhunzawm leh a ni a; February, 1972 khan engtin tin emaw chuan tih puitlin a ni. Mipuiin kan chhawr theih tura peih a nih meuh chuan Aizawl mipui pawh a let chuang fe kan lo ni hman tawh a ni. 

Hetih lai a enkawl thiam mi an awm ṭha lova, tin, pump khawl pasarih(7) laia tui inlalawn zel tur kha avangin pump khawl pakhat ṭha lovah ringawt pawh a vaiin a thawk thei lo a ni zel mai bawk si a. Chutih rualin diesel hman tur neih a harsa hle bawk nen, Aizawl khawpui tui chu kan hnemhnan phah lutuk chuang lo a ni ber mai. Favangah phei chuan mipui tui in tur chhawi nan truck 40 dawn dawn chhawrin sawrkarin Tuirial leh Tlawng tui a chawi a lo ngai ta ṭhin a ni. 

Aizawl khawpui chawmna turin Aizawl Water Supply (Augmentation) Scheme ruahman a ni leh a. He Water Supply Scheme foundation stone hi kum 1980 khan India President Pu Sanjiva Reddy khan a phum a. Heta hman tur pipe leh pump khawl ṭhenkhat pawh lei hman a ni a, nimahsela, hna runpui ṭan a nih hmain kawng dang ngaihtuah a lo ni leh ta zawk a. Tuna Greater Aizawl Water Supply Scheme: Phase-I, Reiek kai Tlawng lui aṭanga tui lakna hi ruahman a lo ni ta zawk a ni. 

A tirah chuan Aizawl khawpuia mi cheng Melthum, Saikhamakawn, Hlimen, Luangmual, Tanhril, Chawlhhmun, Sakawrtuichhun, Durtlang, Sihphir, Ṭhuampui, Zemabawk leh Rangvamual te huam lovin mi cheng pung chho zel tur pawh chhut telin mi 1,60,000 tana ruahmanna siam a ni a. Nimahsela, Govt. of India lamah mi 80,000 tan he ruahmanna hi an lo reh bun sak ta a ni. (Hei hi a chhan fel tak sawi tur hriat ni lo mahsela, India ramah hetianga head sang leh pump lian hi a la awm ngai lova, Tlawng lui aṭanga tui 1,080 metres laia sang Tuikhuahtlanga tui pump lut chho tur chuan Mizo Engineer-te ruahmanna min huphurhpui a ni mai thei). 

Tichuan, he Water Supply hi December, 1988 khan hlawhtling taka zawh fel a lo niin mipuiin nasa takin kan lo chhawr ṭangkai ta a ni. He Water Supply hian engti taka nasain nge hmasawnna/ changkanna min thlen tih pawh hi ngaihtuah tham a tling a, a lawmawm takzet a ni. Kum 2007 aṭangin Greater Aizawl Water Supply Scheme: Phase-II thawh zui a ni a; sum leh pai harsatna namenlo karah mipui tui mamawh zualpui chu Greater Aizawl huam chhungah (Melthum, Saikhamakawn, Hlimen, Luangmual, Tanhril, Sakawrtuichhun, Chawlhhmun, Durtlang, Sihphir, Ṭhuampui, Falkland, Zemabawk leh Rangvamual te pawh huamin) tui in tur sem theih kan lo nei ta a ni. Hetianga tui a lo ṭhat takah hian hmanna leh mamawhna lam pawh kan neih belh zel emaw tih theihin tui kan hmang nasa ve ta hle mai. 

Tunah hian North Eastern Region Capital Cities Development Investment Programme (NERCCDIP) hnuaiah SIPMIU, Aizawl hmangin Aizawl khawpui tui supply hna hi thuam ṭhain pipe leh tuizemte thlakin hna thawh mek a ni a. Tui pump-na liau liauva hman turin electric supply 132 kv Sub-Station Dihmunzawlah buatsaih mek a ni bawk. Heng hi peih fel a nih hunah chuan tui hnianghnar zawkin kan awm leh theih beisei a ni. Tin, tunah hian Tanhril ram Mualkhang hmunah Setlak lui leh Tlawng infinna bul aṭanga tui lakna thar ropui tak mai ruahmana thawh mek a mi bawk. He tui lakna thar (Phase III ti tawh mai ang)-ah hian Industrial Growth Centre, Luangmualah pump house 2-na dahin Tlawng luikamah a tihthianghlimna (Water Treatment Plant = WTP) buatsaih a ni a, tunah hian peih fel ṭep a ni. He WTP hmuna pump khawl hian Industrial Growth Centre (IGC), Luangmual hmun­ah tui a chhawp chhovin, chuta ṭang chuan Laipuitlang tuikhuah awmsaah chhun luh a ni ang. Heta tui kalna tur pipe (pumping main an tih) hi feet 2 leh 4 inches hawlh tlang (= 711mm diameter-a lian) zeta lian chu WTP hmun aṭangin 15 km vela thui kal turah 11 km zet phum zawh tawh a ni a, Chanmari West veng chhungah te pawh phum thlen a ni tawh a, hei hi Chaltlang kawngpui aṭanga Laipuitlanga lawn tir tum a ni a, tunhnai maia peih theih tura hmalak a ni. 

Heng hmalaknate hi Aizawl mipui kan lo nawmsak a, kan lo fai a, hriselna ṭha zawk kan neihna turte leh kan dam reina tur tea hmalakna a niin kan tu leh fate leh kan thlah lo awm zel turte thleng pawha tui hnianghnar kan neihna tur leh thil chhenfakawm em em a nih dawn avangin a lawmawm takzet dawn a ni. Tin, he hna thawhnaah hian mipui tana remchanlohna han siam changte leh buaina eng eng emaw han siam deuh chang pawh a awm ve lo thei lo a, nimahsela, mipui lam hriatthiamna thawktuten an dawng ṭhin hi a lawmawm hle a ni. Hna la kal zel turah pawh Aizawl mipui ṭawiawmna leh hriatthiamna a la pawimawh zel dawn a ni. 

C. Dorema, Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl