Written by
Nununa Renthlai

SAKHMING INTERNATIONAL!

Luseiho hming hian danglamna riau a nei a, chu chu gender suffix pahnih ‘a’ leh ‘i’a nei hi a ni awm e. Mihring hming chu a tâwpa ‘a’ dah a nih chuan mipa a ni tihna a ni a, ‘i’-a a tâwp erawh chuan hmeichhe hming a ni tih a chiang mai ṭhin. Mizo hming tam zâwk hi chu mipa leh hmeichhiain an input ṭawm thei mai a, hming chhia kan tih, inkohna hming pawh chuti tho. Mahse, a putu mipa a nih leh hmeichhia a nih erawh a tâwpa gender suffix (a leh i)-in a tichiang thung. 

Hming ṭhenkhat erawh pâ riau a awm a, hmeichhe tana put a mâwi chiah lo thei. Chutiang bawkin hming nû sa riau a awm bawk a, mipa tana invuah ve a zahthlak thei. Kum za tam liam ta ata tawh kan pi leh pute zingah khan tuai leh patil chu an awm ve fovin a rinawm a; mah se, anni hian an nihna bîk tifiah turin hming hran an nei chuang vak lo niin a lang. Gender suffix pawh hmeichhia leh mipa tihhranna hi an lo ṭâwmpui ve kumkhua a ni.

Kum 1894-a hawrawp kan neih ṭan hma zawng kha chuan kan hming hi keimahni chuan kan la ziak ngai lo va, min awptu Sâp leh an hnuaia officer ṭhenkhatte khan an lehkhabuah chuan an hriat thiam ang ang chuan an lo ziak ve chhaichhin nawk nawk tawh a. Ngaihruatin lunglen a hril chang chang a ni ber e. R.G. Woodthrope-a’n a lehkhabu, The Lushai Expedition 1871-72 tih bua Lallula tih nana ‘Lalal’ a tih te, Mangpawrha hming ‘Mongpir’ tia a ziak te, Lalianvunga sawi nana ‘Lalingvoom’ a han ti te chu hriat thiam har tak asin ni! 

Kan Zosap hmasate lo chhuakin hawrawp min siamsak hnu khan anmahni leh kan Mizo ziak leh chhiar thiam hmasate khan Mizo hming ziah dân turah hian hnam hming tih loh hming tak chin zawng chu ziah zawm ṭhain an hria a, chu chu tun hun thleng pawhin kan la hman chhunzawm ta zel a. Nimahsela, tun hnuah hian kan khawhawi te a lo zau chho zel a, hnam dangte nen kan inchiahpiah chhoh tâk zel avangin kan hming vangin harsatna kan tâwk ta fo mai. Sâp hming emaw, Baibul hming emaw, hnam dang hming emaw pu tela, Mizo hming hmaa dah ṭhinte hi chu hnam dang tan pawh awlsam tea hriat theih leh koh theih an ni a, hei hi hming dang put a ṭangkaina ber a ni hial awm e. Amaherawhchu, Mizo hming chauh pu kan nih a, chu pawh chu ziah zawm vek a la nih lehnghal si chuan, hnam dang tân hriat reng chu sawi loh, lam ringawt pawh thil awlai lo a ni fo va, an lam fuh hleih theih loh avangin nuih te hial pawh a tiza thei a ni. 

He harsatna hi Mizoram chhungah chuan kan tâwk lutuk lem lo a ni thei; mah se, Mizo awm lohna hmuna han chhuahvah chiah hian harsatna lian tak a tling thei tlat. Mizo ṭheuh ṭheuh, ṭhenkhatin ‘Michael’ tih hming an put avanga hnam dang tana chhinchhiah leh koh an awlsam laia ‘Lalnunpuia’ tih hming erawh an lam dik hleih theih loh avangin hming vangin hnam dang kârah harsatna kan tâwk mêk a ni. A nih leh, hriat kan awlsam nan leh koh kan nawm zâwk nana Baibul hming te, Sâp hming te, leh hnam dang hming kan hman hi eng angin nge kan ngaih? Kan chhânna ṭawngkam chu a inang chiah lo maithei; tam takin ṭha an ti a, anmahni leh an tu leh fate hmingah an sa a, ṭhenkhat erawh chuan Mizo hnam tidazâttuah an ngaih avangin an duh lo thung. Ka hmelhriatte zingah Sâp hming duh lo leh do ka hre nual mai. 

Hnam dangte pawn anmahni hnam tâ ni lo hming dang an invuah nasa ve viau tho va. Chutih ruala kan hriat tur chu, hnam dang hming putute reng reng hian an hnam hming an neih tel pawhin, chu chu an hnam dang hming put chuan a luahlân ṭhin. Kan zaithiam lâr Joseph Zaihmingthanga chu ‘Joseph-a’ tia koh a ni ber a, chu hming chu a lârpui ber tlat. Chutiang bawkin Elizabeth Zodinpuii pawh a Sâp hming bâk hre lo an awm nual hial ang. Hei hi a ngaimawhtu tân chuan ngaihmawhawm tak a ni a, hnam hmangaihtute tân pawh thîk tham a tling hial ang. 

Kan Chief Minister kal chhuak tate unau, Lal Thanhawla leh Lal Thanzara-te erawh chuan Sâp hming pu miah si lovin an hming ziah hran avangin tlêm chuan hnam dang tân pawh chhiar leh chhinchhiah an awl deuh maithei (an hming ṭhen hran dân erawh duh thu a sâm lo deuh). Anni aia hming la ṭhen hrang lehzual, ‘Lal Nun Kunga’ tih ang chite phei chu hnam dang tân pawh chhiar a nuam zaih ang a, a hming puma an chhinchhiah peih lo emaw pawhin a hming tâwp ‘Kunga’ tih talin an chhinchhiah theiin a rinawm. He hming tho hi ziah zawm vek ni ta se, ‘Lalnunkunga’ tih ni ta se, hnam dang zinga tam tak chuan a lam hran dân tur leh lam rik dân tur an buaipui deuh maithei a, ziah zawm leh zawm loh kâr a hla viau thei a ni.

Kan Zo hnahthlâkpui, a bikin Myanmar ram chhûnga Chin hnam hrangte khi chuan an hming hi ziah zawm pût lovin ṭhen hran nachâng an hre ve a (ziah zawm pawh an awm ṭeuh tho), Kâwlho hming ziah dân, khawvel hming ziah dân tlânglâwn ni bawk an zawm hi a fuh zawk mah niin a lang. Tihah chuan, anni Kâwlho hming pawh hi lamrik khat te tea ṭhen hran a ni fo va, lamrik khata hawrawp awm zât lah a tam chuang hek lo. Sâpho hming kan en chuan, an mi lârho hming pawh Bruce Williams tih te, Taylor Swift tih te, Bryan Adams tih te, James Blunt tih te, Nicky Cruz tih te, lamrik tâwi te tea ṭhen hran a ni ve. Mahse, anni hming erawh, a tlangpuiin, ziah zawm tur bik leh ziah hran tur chinah khuavang ramri kham sa a awm thlap niin a lang. 

Kan Mizo hming pawh hi lamrik zawng zawng ziah zawm pût lova ṭhen hran kan chîng ve ta viau mai. Hei hi mi tam tak chuan kan pawm lovin a awmherhthlâk kan ti hial maithei; mahse, khawvelah hian keimahni chauhva inhung bing kan ni si lo va, international styleentawna ziak hrang kan ni fur awm e. Kan lai-ah hming (official name) chu ziah zawm a nih pawhin social media lama kan hming ziah dân tam tak erawh hi chu ziah hran a ni fo tawh mai. Ṭhenkhat chuan an puitlin hnuin an hming ziah dân an thlâk bawk a, a remchang laiah an hming an ṭhen hrang ta. 

Khawpui lama nu leh pa tam tak phei chuan an fate hming hi an ziah hransak em loh pawhin lam khat chauh, entir nan Fela tih chauh ang te an saksak a, chu chu hnam hmingin a zui ṭhin. Chutiang ti lote pawhin hnam dang, a bikin Baibula hming leh Sâp hming angte, an puttir tal bawk. Heng mite hi dem ngawt theih an ni lo, hnam dangte nen kan la khawsa ho tam telh telh dawn a, kan hming sak dân hi kan hetiang zawnga kan ngaihtuah hi a ngai ve tawh a ni. 

A thuhrimin, hming ziah zawm vek hi a ṭha ber chiah em? Hawrawp kan neih tirh ata tawh pi leh pute aṭanga kan lo ziah ṭhin dân kumkhua a nih avang hian kan hnam nun nen pawha inmil em em, tihdanglam thiang tawh lova ngaihna hial a awm tawh maithei. Kan Zosap hmasate khan kan hming ziah dânah hian, khawvel zau zâwk thlîr chuan, bul an lo ṭan fuh tâwk lo deuh niin a lang. Kan hming sei angreng fu fute hi lo ziak hrang ta zâwk se chuan tun ai hian hnam dangte lakah kan buai lo zâwk deuh maithei. Ṭhangtharten kan ṭawng nihphung hi an chhui ril telh telh a, kan ziah zawm tam tak hi chu ziah hrana dik zâwk leh awlsam ta zâwk a nihzia an hre chho telh telh. Kan hming pawh hi ziah zawm remchang chu awm bawk mah se, ṭhen hran remchâng leh dik zâwk hi a tam fê zâwk a nia. 

Amaherawhchu, kan hming hi kan ziak hrang dâwn a nih pawhin duhnalai laia kan ṭhen erawh a rem lo. Facebook lama kan hming ziah dan han en hian a ṭhen hranna lai tur kan hre lo tlâng deuh niin a lang. Kan ṭhen hrang dawn a nih rau rau chuan kan ṭawng grammar kalphung zuia kan ṭhen a ngai ve ang; a chhan chu, kan hming lamrik tin thumal hian awmzia an nei vek a, sawi leh kawh an nei vek a ni. Entir nan, ‘Tlangliansanga’ tih hi thumal awmze nei pathum leh gender suffix inzawm khâwm a ni mai a, ‘Tlanglian Sanga’ tih emaw, ‘Tlang Liansanga’ tih emaw chu a dik hlel deuh a, ziah hran vek tur chi thumal a nih hlawm avangin, ‘Tlang Lian Sanga’ (noun + adjective + adjective + gender suffix) tih mai hi a dik berin a lang. A tâwpa gender siffix ‘a’ erawh hi chu thumal tâwp ber tlip nana hman mai tur a ni ang. 

Han sawi zau leh ta deuh i la. ‘Lalropuia’ tih hming hi chu ṭhen hran vek chi a ni lo thung a. ‘Lal’ tih hi a hranga ziah tur a ni ang a, ‘ropui’ tih erawh hi chu thumal pakhat (adjective) liau liau a nih avangin ziah hran ve a rem lo vang. Hetiang hian ziah tur a ni - ‘Lal Ropuia’ tiin. Lalmalsawma tih pawh ‘malsawm’ tih hi ziah hran chi a ni ve lo va, ‘Lal Malsawma’ tia ziah tur a ni ang. Thangromawia erawh ‘Thang Ro Mawia’ tia ziah hran vek tur a ni ang a; ‘Lal Lian Mawia’ tih te, ‘Lal Ro Kimi’ tih te, ‘Lal Ram Mawia’ tih te, ‘Lal Nun Sangi’ tih te, ‘Van Lal Peka’ tih te, ‘Ram Eng Mawii’ tih te, ‘Lal Hming Liana’ tih te, ‘Van Lal Nghaka’ tih te, ‘Chawng Lian Chhungi’ tih leh a dang tam tak ziah hran vek tur chi an nih laiin ‘Lal Nunpuia’ tih te, ‘Lal Enkawla’ tih te, ‘Lal Chungnunga’ tih te, ‘Ropui Liani’ tih te, ‘Lal Rinchhana’ tih leh hming ṭhenkhat erawh chu ziah hran vek chi a ni lem lo vang. Kan tunlai Mizo (Lusei) hming tam zâwk hi chu ṭhen hran vek theih chi a tam zâwk niin a lang. 

Kan hnam (sub-clan) hming hrang hrang, heng - Sailo, Chawnghlut, Chhakchhuak, Vaiphei, Fanai, Renthlei, Ralte, Kawlni, Khiangte, Rokhum, tih leh a dang zawng zawng erawh hi chu ziah zawm vek chi a ni thung a, ṭhen hran chuan ṭawng kalphung leh hming kalphung a tibuai zâwk ang. 

Kan hming kan ziah zawm ṭhin avang hian Sapṭawnga thil tih a ngaihna chinah hnam dangte kalphung anga first name, middle name, leh last name tih vel te a ngaih tâk duah avangin, kan last name atan hnam hming dah kan intihhmuh ta viau a. A hnam hming dah hrim hrim hi chu a pawi lem lo tho nain hming ziah hran a nih erawh chuan hnam hming tel lo pawhin first name, middle name, leh last name kan nei kim tlangpui tawh dâwn tihna a ni a, ṭhenkhat erawh chuan middle name chauh an nei dâwn lo tihna a ni ang. Entir nan, ‘Van Lal Rova’ tih chuan first name, middle name, leh last name a nei sa diam tawh dawn a ni. ‘Zo Hmangaiha’ tih erawh chuan middle name a nei lo thung ang. Mahse, middle name hi international standard name-ah chuan a pawimawh lo ber, a lova awm theih ber a ni ti i la, kan sawi sual tam lo vang. 

First name, middle name, leh last name chungchangah hian hnam hrang hrangte kalphung a inang vek lem lo va, Europe ram hrang rangah last name chu an family name a nih laiinAsia ram tam takah leh khawvel ram dangahchuanfirst name-ah family name an dah hlauh thung. Mahni hminga family namehmang lo pawh an awm ang.A hnam azirin family name hi dah ngei ngei tur tihna lah a ni chuang hek lo. Keini ang hnam tan hi chuan last name kan neih chuan a tâwk mai ang. Tin, Mizote hian family name hi kan nei chiah lo va (pasal, pa, leh pute hming lo ṭâwm tâwk te chu an awm zeuh zeuh tho va), ṭhenkhat chuan an hnam bil hming hi family name atan an hmang mai. 

International standard kan zawm dâwn chuan hming ziah hran hian ṭhatna tam tak a nei tihna a lo ni a. Hnam dangte tana hriat kan awlsam nan leh koh kan rem nan Sâp hming invuah kher a ngai lo deuh ang a, hming bi kim (first name, middle name, leh last name) kan neih phah dawn tihna a lo ni leh bawk ang a, kan hnam bil hming hi hming tâwpa last name atana kan dah luih kher a ngai lo bawk ang. 

He ka ngaih dân rawn vawrh chhuah hi Mizo mipui 97% vel hi chuan an pawm rih lo turah ka ngai; chûng zinga a tam zâwkte ṭan chhan tur chu kalphung hlui leh awm mêk ngainatna te, a Mizo riauva hriatna te, a danglamna nia hriatna vang te a ni chauh maithei. Mahse, hei hi chîn ṭhan (tradition) a nih vang chauh a ni e. I ngaihtuah tlâng teh ang u. 

Nununa Renthlai