Written by
Dr Lalchhuanawma Tochhawng

ERIC STEVEN LANDER

Chhiarkawp thiam, Genetics lama mi thiam chungchuang tia chhal ngam, Molecular Biologist, Eric Steven Lander hi kum 1957 February ni 3-ah Brooklyn, New York-ah, Juda chhung­kua aṭangin a lo piang a. Chhiarkawp thiam tak a ni. 

High School a kal laiin Chhiarkawp lam intihsiak­naah an School team captain a ni a; International Mathematics Olympiad-ah Silver Medal lawman an la a; kum 17 a nih kum hian Quasiperfect numbers chungchanga a paper ziah hmangin Westinhouse Science Talent Search an tih chu a dawng bawk. Hei hi USA-a High School chin tana Science lam intihsiakna hlun leh ngaihsan hlawh bera an sawi ṭhin a ni. A puitlin hnuah lawmman leh chawimawina eng emaw zat a dawng zui zel bawk a ni. 

Donald Trump-a khan Science lama thurawn petu tur, Science Adviser a nei lawk lo va, kum hnih zet Science Adviser nei lova a awm hnuah Meteorologist Kelvin Droegemeier chu kum 2019 February ni 11-ah lak luh chauh a ni. Adviser a neih hnuah pawh Donald Trump hian science behchhana thutlukna siam lova ama ngaihdana thutlukna siam a ching em em a. Science hma­sawnna lam Federal Funding a titlem nasa hle bawk. 

Kum 2018 - 2019 chhoah Mizoram daih aṭang hian kan lo thlir ve a, “Hetiang zel hian America hi kal chho se la, kum 20 chhungin China hian Science lamah USA a lehpel ang a, a lehpel lo a nih pawhin a umpha ngei ngei ang,” tiin ngaihdan ka lo siam ve hman hial a ni. 

Kum 2020 a lo thleng a, khawvelin hripui a tuar ta. Science thu leh hla aiin an President berin a rinthu a ring zawk a, Dr Anthony Fauci nen an thu a inhmu mang lo fo - a chang phei chuan Fauci-a hi banah a vau a ni ber mai. Chu mai ni lovin, Fauci hian thaha vauna a dawng a, venhimna lam an tihpun phah hial a ni. Hetiang hi a nih avangin USA chu khawvela hripui tuar nasa ber ramah an ṭang ta a ni. 

Kum 2020 November thlaah America mipui chuan President thar an thlang a. January ni 20, 2021 lo thlen hma niin President thar tur Joe Biden chuan Science lama President thurawn petu tur, Science Adviser atan Eric Lander a thlang tih a lo lang ta. Chu mai ni lovin, a vawi khatna atan, Science Adviser hi Cabinet dinhmun sângah a dah ta bawk a ni. Donald Trump anga Science Adviser nei lova kumpui linglet a hmang ve lo tur ringawt pawh hi Science lamṭang tan chuan a thlamuanthlak hrim hrim e. 

Dr Anthony Fauci pawhin zalen takin science a sawi thei ta a; amah phei chuan 'liberating' tih thumal hmangin, Science ngaisang lo Donald Trump-a liam ta chu “hnara hlit phawt ang huai a ni” tih tluk hialin a sawi a ni. Joe Biden-a chuan Hripui an do letna kawngah politics ni lovin, science hmangin hma an la dawn tih a sawi ta bawk a. Hun ṭha a inher chhuah zel i beisei teh ang. 

Kan ram hi kan vannei hle mai. Hripui lentirh aṭangin India ram pum leh Mizoram state bikah pawh, kan hotuten mahni ngaihdan emaw, Pseudoscience thu leh hla emaw vawrh chiam lovin Medical Science behchhan ngeiin min hruai a. Ram pum ang pawhin mipui tam dan leh khawpui tawt dan enin USA aiin kan tuar nep daih zawk a ni. Heng thil hian science pawimawhna a tilang tih hi phat rual loh a ni e. 

Zalenna, liberalism, tel lovin science a ṭhang thei lo. America ram hi zalenna ram a  ni a. Chuvang chuan Europe ram aṭang te, khawchhak Asia aṭang tein mi thiam, thluak ṭha tak tak an pem lut a, science leh thiamna dangah hma an sawn chak a, khawvel hmahruaitu an lo ni thei ta a ni. Liberalism hi Science lama America hmasawnna lungphum a ni. 

Zirna lama hma kan sawn theihna turin zalenna dik a pawimawh. Zalenna dik chu keima zalenna chauh chawi lenna a ni lo va, mi dang pawh an zalen ve tih pawm ngamna hi zalenna dik a ni. Science zirna hian zalen­na a mamawh hle a ni. Politics hi a pawimawh em em tak naa, zirna leh science kalhmanga a inrawlh nasat lutuk chuan hmasawnna a dal tlat thei. Sakhua pawh a pawimawh, mahse a inrawlh thuk lutuk chuan khawlhkham a siam thei a, populist tan hmanruaah an chang thei. 

Science pawimawhzia hi sawi fo a ngai; a tel lovin hmasawnna kawng kan zawh thei tawh lo. Thil ho te te anga langah pawh science thiamna hmanga tih a ngai zel tawh a ni ber mai. Science zirna leh ni tin zirna-in kan kalpui dan hi a inzawm tlat bawk. Chu­vangin, engtin nge Science zirna chu kan tihchangtlun theih ang tih hi zawhna hian zirna pumpui kan kalpui dan a zawt tel nghal a ni. 

Science zirna chauh ni lo, Science lama mithiam kan neihte thiamna hi, state pawna hmang ral mai lova, kan state hmasawnna atan engtin nge kan chhawr ṭangkai theih ang tih hi zawhna hmasa ang chiaha pawimawh, hmasawnna duhtu tu pawhin a ngaihthah loh tur zawhna a ni. 

Phun chawp ngai miah lova Pathianin kan rama thing leh mau tam tak a dah te, kan ram hmul chi hrang hrang te, kan lui sa te hi science lama mi thiam kan neihte thiamna hmang ngei hian engtin nge hma kan sawnpui theih ang tih hi Mizo fate hmaa Khuarelin zawhna a dah chu a ni. 

Dr Lalchhuanawma Tochhawng