Written by
- Commissioner Lalkiamlova
PU JAMBU-A KHA
1966 kum a ni a, Tuichang kawng lam aṭanga volunteer lo lutten kawtchhuaha tual chhung volunteer-te inhmuhkhawm tur hriattirna tar an chhiar a. A tawpa Jambo-a tia a tartu hming lo inziak an hmuh chuan an ṭhian pakhat Jumbo-a lo ni ve bawk chu ‘engtin nge i lo tar hman’ tiin an fiam nak nak a. Zanah chuan Jumbo-a in awm ve a mi tiin Chhawrtui voluneer-te chu an zawt kual a. An zinga Jumbo-a lo awm ve kha tu nge a nih a, khawi khua nge a nih ka hre reng ta lo. Ka rualpui chu a ni ngei ang.
Kan naupan la khan Jambo Football Goal ven thiam kha a hmingthang hle mai a. Naupang a thu chang, kan ball pet leh hockey khel pawhin ‘Jambo-a ka nih hi’ tih kha kan uar hle a. Ka lo uar chuang deuh nge ni dawn, kan khaw upa ho chuan ‘Jambo’ tia min ko hlen an awm ta nual a. Min kohna hming pakhat, hming tak thup a ṭul huna ka hman ṭhin chu a ni ve ta reng mai. An ka chak em em ṭhin Jambo-a (Pu Jama) chu tunge a nih pawh hre lo leh, ngaihtuah em em tawh chuang lovin kum tam ka hmang liam ta a.
Salvation Army Officer nia Chennai-ah kum ruk leh a chanve chhung lai Andhra Pradesh, Karnataka leh Tamilnadu hmar lam kan bialtu nia kan thawh mek laiin 2004 kum khan kan hotuten London lama awm turin min sawn ta daih mai a. London-ah chuan England-a Mizo awmte inhmuhkhawmna kan siam ṭhin a. Chutianga kan inhmuh khawmnaah chuan ṭum khat chu, Sap pa lian tak pakhat, a nupui Mizo Pi Rovi an tih nen chuan an rawn tel ve a. Pu Jambo-a an tih, Aizawla football goal ven thiam an tih ṭhina kha a ni tih ka’n hriat chuan ka phu deuh zawk a. Ka naupan laia an ka chak em em ‘Jambo-a ka nih hi’ ka tih phah ṭhina ngei kha a ni tih hriain ka va chibai a. Ngawiteh Pu Jambo, thawnthu mai mai a maw i nih tih nak alaiin a tak i lo awm reng a ni maw? ka ti a, a nuih a za ve hle a. Ka hero hmasa ber i ni, thla i la dun teh ang ka ti a, thla te kan la dun ta a.
Chuta ṭang chuan phone-in kan in be zauh zauh va, phone-ah pawh Mizo tawng ngatin min bia a, ava ngaihsanawm teh reng em! Chuta ṭang chuan 2013-ah Zorama kan chhuah hnu pawhin a chanchin ka chhui ru ta reng a. Ka ṭhenawm pa Wg. Cdr. J. Lalhmingliana’n a lo hre chiangin ziak te a lo nei a. Amah avanga ka hero hmasa ber chanchin ka ziak thei ta hi ka lawm hle a ni.
Pu Jambo-a kan tih mai kha a hming tak chu Herbert ‘Winston Vaughan’ a lo ni a, (Pu Jama tiin an ko bawk ṭhin). Yamethin, Burma ramah a piang a, Bert Vaughan leh Stella O’Leary te fa pasarih zinga pakhat a ni. Japan-in Burma a rawn run khan Burma ram aṭangin ram hnuai ngaw dur, kham leh suar tam tak kea pal tlangin an rawn tlanchhia a. Kawng lakah British mi tam tak an thi a, chung thi ta te zingah chuan a farnu Maureen pawh a tel nghe nghe a ni. Japan ral bei tur chuan in pek ve ngei a duh a, kum 16 mi chauh a la ni si a. Sipaia a luh theih ngei nan dawt sawiin ‘kum 18 ka ni’ a ti a, an la ve ta a ni. A nupui Pi Rovi chuan “kan pa hi pa dik leh rinawm, dawt sawi ngai lo a ni a, ram leh mipuite chhanna atana sipaia ṭan a duh avanga a kum a sawi naupang tih loh hi chu dawt a sawi ka hre miah lo” a ti.
A nupui hi Pi Rokamlovi, Pu A Thanglura (L) u a ni. Pu Jama hi British sipai a ni a, Pi Rovi nen hian kum 19 chauh a nih lai, Pi Rovi kum 20 a nih kumin an innei a. Mizoramah Roman Catholic dana inneihna tur a la awm loh avangin Sipai motor-a kalin ni 20th June 1945-ah Assam rama Badarpur-ah an zuk innei a ni. India Independent khan British mi tam zawk chuan an rama hawn an tihthluk laiin Pu Jama hian Mizorama awm tithluin Burma Oil-ah a thawk a. An inneih hnu hian Mission veng Aizawlah an khawsa a. Engemaw chen hnuah Borneo tuna Brunei ni taah hian an pem thla a.
Brunei-a an awm chhung hian kum hnih chhung chu an National football team-ah goal keeper a ni. Kum 1963-ah a nupui Pi Rovi chu Sheffield England-ah a chhuk a, a kum leh 1964-ah Pu Jama chuan a zawm thla ve ta a ni. Pu Jambo-a te nupa hian fa 10 an nei a, an inneih kum 70-na 2015 kuma an lawm chuan an fa te bakah tu 23 leh an tuchhuan 28 te an tel kim thei vek a ni. Fa heti zah lai zingah khan chehral an awm lo va, sual rawngbwl an nei lova, an vaiin an puitlingin ei leh bar zawnna kawngah hlawhtling tak an ni vek. 2015 kumah an inneih kum 70-na an lawm pawhin British Lalnu Queen Elizabeth-in chhungkaw hlawhtling tiin lawmpuina a thawn nghe nghe a ni.
Heti taka an chhungkua an hlawhtlinna hi a nupui Pi Rokamlovi thawh rah a ni ber. A pasal leh a tu leh fate a enkawlnaah hian a ti tak takin, a vawng khauh em em a. A pasal chauhvin a zah lova a pasala nu leh pa leh chhungte zawng zawng pawhin an zah em em a ni. Chhungkaw inhmuh khawm a buatsaih ṭhin a, an makpa te thlengin an kim lo ngai lo. An inhmuh khawmnaah hlim taka an lo rik nuaih nuaih pawhin Pi Rovi a lo thlen chuan an reh ṭhap mai a ni, Wg. Cdr (Pu) J Lalhmingliana’n a ti. A ni hi England-ah ṭum thum lai lo zu thlen chilh tawh a ni a, an chhungkaw chanchin a hre chiang hle a. Pi Rovi rorel thiamzia leh chhungkua a enkawl ṭhatzia sawi nuam a ti hle. An fapa upa ber chuan ka hnenah “Ka nuin tih tur a tih chu tih tur a ni mai a; a fate tuman kan hnial ngam lo” a ti.
Pu Jama hian Football a ngaina hle a, India khawchhak lama goalkeeper ṭha bera ngaih a ni. Aizawl sipai lammuala football khelh nuam a ti hle a. Hetah hian inkhel hriat reng hlawh tham vawi tam tak a khel a. ‘Ka dam chhung huna ka hlimna ber hmun a ni’ a ti hial. Shefield England-a an chhuk hnuah pawh a khel chhunzawm zel a, Sheffield United zawmin Bramall Lane-a an playground hmingthang tak aṭanga mel khat chauha hlaa awm an ni bawk a, nuam a ti hle ṭhin. Boxing a ngaina hle bawk a, a hero Muhammad Ali-in a nun a hneh bawk a, high level boxing-ah vawi tam tak a chhuak ve nghe nghe a ni.
Ni 20th January, 2016-ah khawvel a chhuahsan a. A chhuahsan hmaa a duhthusam a sawi chu Aizawl AR Lammual, a dam lai huna a hlimna ber hmunah a vap thehdarh a ni. Chu chu tihpuitlin a nih theih nan Wg. Cdr. J Lalhmingliana’n hma lakpuiin Mizoram Football Association hnenah a dilsak a, an remtihnain a vap thehdarhna hun chu urhsun takin ni 4th November, 2016-ah, Mizoram a luh aṭanga kum 70 hnuah, hman a ni ta a ni. He hunserh pawimawh tak hmang tur hian a chhung leh khatte England aṭangin mi 20 lai an lo kal a. Amah chawimawi nan he mi ni vek hian Mizoram Football Association ten football match hmuhnawm tak an buatsaihsak bawk.
Commissioner Lalkiamlova