Written by
Dr. C.Zothanmawia
Drug Information Centre, RIPANS

Damdawi him leh Ṭha

Kum tin September ni 25 hi Inter­national Pharmaceutical Federation chuan ‘World Pharmacists’ Day’ atan a hmang ṭhin a. He ni denchhen hian damdawi leh hriselna kaihhnawih thupui thlan bik neiin mipuite hnenah zirtirna a pe ṭhin. 

Kumina World Pharmacists’ Day thupui chu ‘Safe and effective medicines for all’ tih a ni a, Duhlian ṭawng chuan ‘mi zawng zawng tan damdawi him leh a nih dan tur taka hnathawk’ tih a ni awm e. Kan Mizo mi hmasate khan a hming pawh hi an lo phuah thiam khawp mai a, dam leh hrisel taka kan awm a, natna enkawlna leh natna laka kan fihlim theihna hmanrua, natna hmuhchhuahna, natna laka min veng theitu, dawi ang maia hnathawk thei thil a nih avanga damdawi tih hming an lo phuah hi a inhmeh hle a ni. 

Damdawi hi damdawi a nihna chhan chu mihring taksa emaw, taksa chhunga natna hrik emaw kha damdawia chemi­cals-in a that emaw, a tidanglam thei a, hei vang hian chemicals kha damna thlen theitu, a hming damdawi lo ni ta a ni. A nihna takah chuan a tawktea hman chuan damna, a tawk chiah aia tam deuh a nih erawh chuan tichhetu a ni hlauh thei thung! A tawk chiah kan tih hi damdawi ei zat tur bithliah (dose) sawina a ni. Damdawi hi damna a nih rualin him lo thei, mihring taksa tana pawi khawih thei, thihna hial thlen thei a nih avangin hemi kawnga inzirtirna neih a pawimawh hle. 

Damdawi dose hi sawi hmasa ila. Dose kan tih chu damdawi ei emaw, in emaw, inchiu a ni emaw, hip luh emaw vawikhata hman zat tur bithliah a ni mai a. Damdawi leh damlo a zirin taksa tidam thei tawk, taksa tana pawi khawih si loa a dose kan tih chu chhutchhuah lawk vek a ni a, taksa tichhe lo thei ang ber turin a ei dan siam a ni ṭhin. Mahse ṭum khatah miin a ei ṭeuh chuan taksa na lai tidam mah se, taksa peng dangah thil ṭha lo a thlen thei thung. Hengte avang hian ei dan tur emaw hman dan tur hrilh kan nih ang thlapin kan hmang tur a ni. 

Doctor hnenah kan inentirin kan natna a zirin damdawi chi hrang hrang hman kan ngai ṭhin, damlo pakhatin damdawi chi khat aia tam kan hman a ngai fo. Damdawi ei hun chungchang hi ṭha taka kan vawn a pawimawh hle. Damdawi kan ei a kan taksaa hna a thawh theihna tur chuan, damdawi khan kan thisen zam a luh a ngai a, chumi tur chuan kan pumpui leh ril te a kaltlang phawt a ngai. Hemi avang tak hian kaw ruah lai chauha ei chi damdawi a awm a, kaw ruah laia ei chi miah loh an awm bawk. A chhan chu chaw hian damdawiin kan thisen zam a luh hun a nghawng theih vang a ni. Damdawi ṭhenkhat erawh chu kaw ruah laia kan eiin pumpui leh taksa peng dangah harsatna a thlen thei. 

Damdawi chi khat aia tam a ruala kan ei hian damdawi nghawng ṭha lo emaw damdawi hnathawh tur anga thawk lo a awm phah thei a. Hei hi damdawi zawng zawngah ni vek lo mah se fimkhur a ngai hle. Damdawi pakhat aia tam kan ei dawn a nih chuan, damdawi lama thiamna nei, pharmacist emaw doctor te rawn hmasa ṭhin ila, rawn mai tur an awm lo a nih chuan, kan damdawi te chu darkar chanve aṭanga darkar khat danah tal ei ṭhin tur a ni. Damlohna avanga kan damdawi hman te hi thisenah kan taksa mamawh tawk a chambang reng tur a ni a, a tam lutuk erawh chuan a pawi thei hle. Hei vang hian darkar bithliah thlapa ei ṭhin tur a ni, ni khatah vawi hnih ei a nih chuan darkar 12 danah ni se, ni khatah vawi thum ei a nih chuan darkar riat danah - chutiang zel chuan bithliah mumal tak siama ei ṭhin tur a ni. 

Damdawi ei hun leh kan damdawi chungchang hriat chian hi damlote chanvo a ni a, damdawi min chawhtu doctor leh damdawi enkawla damlo hnena petu pharmacist-te chiang taka zawhfiah ṭhin tur a ni. Doctor-te leh pharmacist-te pawhin damdawi chungchang fiah fai takin a hrilh ṭhin tur a ni. 

Mahni a damdawi inchawh mai ching kan la awm a, midangin an ngeih vanga damdawi kan hriat chian hleih loh in chawh ve ngawt hi thil ṭha lo tak a ni. Natna hi a lan chhuah dan inang tak angin lang ṭhin mah se, natna awm chhan kha a dang daih thei. Hei vang hian doctor-in damlo hnena damdawi a chawh reng rengin a nat chhan tihbo kha a tum ber a ni a, chuvang chuan kan nat chhan hre chiang si lo a, kan nat ang deuha na ve te damdawi kan lo ei ve ringawt hi a pawi thei hle. 

Kan taksa chhungril a danglam ṭheuh a, hei vang hian mi chi hrang hrang taksa in damdawi a lo dawnsawn dan leh damdawi hnathawh lanchhuah dan pawh a danglam thei a, damlo natna leh damlo a zirin damdawi hman tur bik, a dose, ei hun chhung te a danglam thluah ṭhin. 

Chhungkaw tin hian damdawi chi khat tal inah kan kawl awm e. Kan damdawi kawl te hi dik taka kan vawn ṭhat a pawimawh a ni. Damdawi hi a nihdan tur anga vawn ṭhat a nih loh chuan a chakna a tlak hniam phah theih a, a hnathawh tur ang thawk pha loin a awm thei a ni. Damdawiah ngei pawh natna hrik a awm phah hlauh thei a ni. A tlangpuiin nisa em mai theiha dah loh tur a ni a, hmun hnawng emaw tuiin a tihhuh mai theih lohna hmunah dah ṭhin tur a ni. Damdawi tih hian fridge a dah tur emaw kan ti fo a, fridge a kan dah avang hian fridge chhung boruak vawt tak hian damdawi a tichhe hlauh thei a ni. Ina kan kawl damdawi tlanglawn tam ber hi chu hmun hul, nisa em lohnaah dah tur a ni a, naupang khaih mai theih loha dah ṭhin a him ber bawk. 

Mihring pawh kan kumhlun lo ang chiah hian damdawi te pawhin thih hun an nei. Damdawi thi tawh chu ei loh tawp tur a ni. Damdawi thi tawh chu naupang leh midang ei theih loh tura tihchhiat a, paih daih tur a ni. Kum rei vak lo kal taah pawh khan Mizoram khaw pakhatah damdawi thi tawh chu a hlawmin a tuamna nen paih a ni a, naupangten chu damdawi chu an lo ei avangin harsatna a thlen phah tawh a ni. 

Damdawi thi tawh funna kawr paih mai lo va, thil dang dahna atan kan hmang duh a nih chuan a kawr damdawi chungchang inziak (labelling) kha tichhiain kan thil dah kha eng nge a nih tih kan ziak lang chiang tur a ni. Hman kum lawk khan tui umah mithi ruang tawihlohna (formaldehyde) dah chu tui emaw tia an in palh avangin nunna hlu tak kan chan phah tawh a nih kha. 

Damdawi fimkhur leh dik taka hman hi mi zawng zawng mawhphurhna a ni a, mithiamte rawn zel chungin damdawi him leh ṭha taka hman ṭheuh i tum ang u. 

Dr. C.Zothanmawia, Drug Information Centre, RIPANS