Written by
A.C. Zonunmawia
CEP
MIZORAM TAN CLIMATE-SMART AGRICULTURE
Sik leh sa danglamna (climate change) hian thlai, ramhmul leh nungcha; a tê ber aṭanga a lian ber thlengin an nihphung kawng hrang hrangin a nghawng danglam thei a. Buh leh bal lama intodelh tura hmalakna kawngah leh thlai enkawl chungchangah hrim hrim pawh sik leh sa danglamna hian awmzia a nei thu thei hle bawk a ni.
Sik leh sa danglamna hian khawvelpumah lo neitute nunphung a nghawng danglam thei hle a. Khawkhêng, tuilian, thli leh khawchin danglam thut thut avangin a bikin tropical regions vela chêng lo neitute’n thlawhhma lak kawngah harsatna an tawk chho dawn chauh niin a lang. Nitina chaw chi hrang hrang leh thei kan ei ṭhin te hi tropical regions aṭanga tharchhuah deuh vek an ni a, a thartute pawh lo neitu rethei tak tak, sik leh sa danglamna-in awlsam taka an nitin eizawn dan a khawih danglam theih te an ni. Hetianga dinhmun derthawng taka dingte hi sik leh sa do thei tura ṭanpui hi khawvel pum ei lah bara intodelhna atan pawh a pawimawh ta hle a ni.
Mizoram pawh hi tropical regions-ah hian a awm a, tropical regions hi kan lei kiar lai (equator) hmar lama awm tropic of cancer leh chhim lama awm tropic of Capricorn inkâr hi niin he lai rama awm lo neitute hi sik leh sa danglamna tuar nasa ber tura ngaih an ni.
Lo neitute’n sik leh sa do zawhna (climate resilience) lama hma an lak theihna tur chuan hlawk zawka thlai tharchhuak thei tur te, ramngaw thiat belh zel lo zawnga lo hmun nghet neih te, ruahtui emaw, lui tui hman ṭangkai te, lei chunglang luangral tur ven te leh ruahmanna fel tak nena thlai thar hralhna lamah hmasawn a ngai a ni.
Lo hmun nghet neih hi ramngaw thiah belh zel leh lo hal laka invenna pawimawh tak a niin, chu chu khawvel lum zel tur venna ṭangkai tak a ni a, thlai thar hlawk turin farm management plan felfai tak neih a ngai thung. Thlai chawmna turin tui lâkna emaw, ruahtui dahkhawlna emaw neih a ngai a, lei chunglang luangral tur ven dan ṭha nena leiṭha (organic manure) hman tam te, lo chhehvela thingphun leh ramngaw humhalh te a ngai bawk ṭhin.
Hetianga lo neih lama hmalakna hi Climate-Smart Agriculture chu a ni a, a ruangâm kan hriatthiam theih nan a tlangpui kan han tarlang mai a ni.
Forest Survey of India (FSI) report thar ber aṭanga a lan danin Mizoram zau zawng (geographical area) aṭanga teha 0.62% chauh hi ramngaw chhah ṭha tak kan neih a ni tawh. Kum 2015 leh 2017 inkâra 531 sq. km. zeta kan ramngaw a kiamna chhan pawh hi tuna kan lo neih thin dan (shifting cultivation) leh hmasawnna atana kutthlâkna tam tak vang a ni. Kan ramhmul chereu avangin ramhmula carbon stock pawh tonne maktaduai 95.041 chauh ni tawhin, chu chu carbon dioxide (CO2) tonne maktaduai 348.484 hu vel a ni.
Ei leh bara intodelh tur leh sumchang thlai hmanga hmasawnna thianghlim nei turin Climate-Smart Agriculture kan hman a ngai takzet a, chu chuan boruak tilum zeltu (greenhouse gas) tihchhuah a tikiam ang a, chutih rualin ramngaw humhalh avangin greenhouse gas (e.g. CO2) hipralna lamah hmasawnna a awm bawk ang. Tichuan boruak lum zelin sik leh sa a tih danglamna avanga lo neitute tawrhna tur a kiam ang a, chu chuan ei tur hnianghnar neih thlengin hma min sawntir ngei bawk dawn a ni.
A tawp berah chuan lo hmun nghet ṭha taka enkawl theihna hmanraw pawimawh tak chu thlai thar hralhna ṭha awm reng hi a ni a. Thlai thar hralh dan (marketing arrangement) hi sawi tur tam tak awm bawk mahse, a pawimawh pakhat chauh han tarlang ila. Sawrkar laipuiin National Horticulture Mission (NHM) hnuaia scheme a neih Terminal Markets Complex (TMC) te hi Public Private Partnership (PPP) mode-a a remchan dan ang zela din nual a ṭul. TMC hi category hrang hrang awmin kan mamawh dan azir zela din mai tur a ni. Bank aṭanga sum pûk pawhin din theih a ni a, back-ended subsidy awm a niin Mizoram angah phei chuan 33% lai subsidy a awm thei a ni.
Mizote hi kan thatchhe lova, kawng a awm phawt chuan thawh hreh kan nei lo tih hriain, Primary Sector aṭanga kan ram economy siam ṭha turin market leh contract farming ṭha tak nena thlunzawm turin Climate-Smart Agriculture lam i hawi ang u.