THU INHNIAL NGAH, MIZO ṬAWNG (Ram lo thleng tur- tih ang deuha la inhnial lehna tur nen)

Mizo ṭawng hi zawng, tuin emaw thil han sawi se, "Chuti zawk chu a ni lo maw? Kei, chu chu ka hriat ve dan," lo tih zat zel theih hi kan ngah ṭhin e. A grammar thiam leh mi thiamte lah inhnial bang hek suh; a phuk phak hre thui ve lo phei chu, kan lo chang lo hawi ve vak vak fo mai chu a nih hi! A awm viau tho mai; Mizo ṭawng hi zawng, sawi thuhmun leh thu inzùl kan ngah ṭhin êm atin a ni. A mawl ber aṭanga a fing ber thlengin, ṭawngah zawng suihlung kan rual mawh deuh chu a nih hmel e. 

Khalhtelel (M.phone) hmanga ṭawng zirna huang an siam vel lah ni se, inhnialna huang a ni ti tih fo mai bawk a. Chumi rualin, tun hma ṭawngkam leh thu mal ang lo hreta ṭawng kau chheh thar a awm ta fo nen; heti a nih phei chuan, kum 20 thuar tham a kal leh meuh chuan 'Thu inhnial' kan ngah sauh mai awm mang e, a tih theih rum rum mai! Kan ṭawng dinhmun hma lam tur hi ni e, a pherh deuh deuh dawn nge, a infún khâwm ṭha ve dawn? Thlir thiam a har nak mai!

A : Eng vang chu ni ber ṭhin ang maw, kan ṭawng thu inhmu lo tam riau mai hi le? (Kan mi thiamte bengvar belhna a chan ve beisei pah fawmin) i han chhui ho dawn teh ang:

1. Mizo ṭawng hi, hnam khat chi bil ṭawng bîk ni lo a, ṭawng thawhlàwm a nih deuh vang a ni maithei e, thu inhmu lo awm fo hi. Mizo chhungkaw khat, veng khat, leh khaw khata cheng za ngei pawh- Hmar, Sailo, Ralte, Fanai, Pautu, etc kan nih nak hi; hetiang vang hian ṭawngkauchheh leh thu mal inmil lo fek fek a awm ve fo thei reng a ni. En tir nan: chimlim hman dan inang lo te; belthleng- khuhhriang, tih te; tin, i artui kang chawk rawh - i artui kan chawk rawh; i bel chhuang kha suan teh - i bel chhuan kha suan teh; Sikul bangah ka haw ang - Sikul banah ka haw ang, etc. ('kan- chhuan- banah' tih tur-HK). Heti vel hi kan ni sup mai.

2. Chenna tlang leh mual hran vangin thu inmil lo a tam thei bawk ang. Mizote, sawi tâk anga chi bil khat nih loh bakah, chenna hmun- tlang, kham leh suar, leh ngaw dur puiina a dai dan; eng vang emaw te chauh lo chuan ṭawng leh hmel intawng mai mai lo kan lo ni ṭhin si a, thu a thuhmun mawh viau reng a ni. Ram leh hnam hlawm khat tura kan han inpum chho ve laih laih hi rei a la nih hmel lem loh lehnghal a; 'Kan khaw tih dan, kan veng tih dan,' kan ti fote pawh hi, a awm viau a ni. Ṭawng thuhmuna ṭawng ṭheuh ṭheuh pawh, khaw dang ṭawngka lo hre zau ve deuh tawh tan chuan, mi ṭawng rî aṭangin, " E, chumi khaw chhuak chu a ni chiang mai, a aw phawi leh a thlûk dan atang chuan ka hre mai," tia lo rin dik theih hi a awm chawk bawk a ni.(hnam dang paw'n an nei ve nual mahna le, kan hre lem law - HK).

3. 'Ṭawng thlûk nei' hmangmi kan ni a, ṭawng inhlan chhàwnah thu inman tawk lo a awm phah fo. He, thlûk hmang kan nih hi, 'A ropui e' tih mai tur nge ni ang; ṭawng chhangchhe mai mai hmang kan inti zawk dawn ni? A thlûk hian inhnialna a thlen foa a lang si hi; mahse, kan ṭawng ropui bîkna alawm, ti ve thung phawt mai i la.

Hêng- 'awhsîk-awhfîk; uiawm-uihawm; taimâk-taihmâk; leilàwn-leihlàwn,etc tih ang chîte pawh hi; 'awhsîk-...' tih lohahte hian 'h' tlâ zep hi a ngaih ve loh hmel. En tir nan, hêng- 'nui-nuih; bei-beih; nei-neih,etc' tihte'n awmzia an nei bîk ang hian, tuna kan sawi mek, 'tai-taih; lei-leih; ui-uih,' tihte hian kan sawi mekah hi chuan awmzia an nei ve ta lem lo a; 'taimâk, uiawm, leilàwn,' zuk tih mai hian thu chheh danga hmanna turah pawh a kim tâwk a ni. A dik a dik chuan, kan han ṭawng nawk nawk hian, ngaih sual theih thu mal ṭhenkhatah 'h' a inzep em maw kan zuk ti palh ta ṭhin a nih hmel hle. Ṭawng kan inhlan chhàwnnaah, (modified form an tih fo) kan ṭawng 'chhawng hnihna' (ka ti ve mai a-HK)- fêp-feh, ngai-ngaih,etc-te anga zuk ngaih kan tum ve ṭhin, 'taih, leih, uih' -te khi; mahse, sawi tawh angin awmze nei an ni ve lem lo a nih khi. Chuvangin, a thlûk leh a chhawng (modi...) hmannaah, 'Khati'n tih loh tur, chuti'n tih zawk tur,' kan inti zel kher ngai si lo a; a dik a dawk hriat a har ta ṭhin a ni ang e.

4. Thu hnung bei- 'na' hi Mizo hmuiah a hmanna a tam hle a; a zawng a zaa kan bel ta erawh chuan ṭawng a ti chiri lek lek ṭhin a, thu inhnial pawh a siam.

He huang (4-na) hi uar bik ta i la:

1) Ropuina, Hausakna, Taimakna, Huai­senna, Rinawmna, Awhna, Dikna, Dilna, Rinna, ṭahna, Sawi hona, Indona,etc. Heng aṭang hian, 'na' tih zawng hi tel loin, a tel laia an rîk dan chiah siin han lam nawn leh vek i la- 'Ropui, hausak, taimâk,...etc' hetiang zelin. Mizo takin, thu malin zuk sawi a tum leh a zuk huapte - 'na' a bei leh bei loh khian a ti danglam lo a ni; hawrawp a dang ringawt, a kawh thuhmun reng a ni e. 

En tirna: # 'Kan ṭawngṭai chhanin a awm - Kan ṭawngṭaina chhanin a awm; # Rinin han thlir i la - Rinnain han thlir i la; # Ropui hi kan duh a, ropuite chu Pathian ta vek asin! ('pui' hi, Lui angin lam rîk tur; Tui angin lam rîk loh tur.)etc. - Ropuina hi kan duh a, ropuinate chu Pathian ta vek asin! etc. ('#' dah khi a en ti nuama dah mai mai a ni. Ṭawngṭai thu chhama inhnial fona- 'Ropuina / Ropui' pawh hi; mahni kohhrana hman dan ṭheuh hi hman hle hle mai tur a ni, ngaih ṭhat lohna tur a awm hmel loh e; mahni hman lai thlâk vangin a kawh a dang chuang lo e - HK)

2) # Sawi ho tur a ni e - sawi hona neih tur a ni e; # Min hmangaih leh khawngaih vangin - Min hmangaihna leh khawngaihna avangin; # Chakna thar kan neih theih nan te/ Kan chak thar nan te - Chakna thar kan neih theihna atanah te. Etc.

Khita ṭawngkam hmasa zawk zel angte khi Mizo ṭawngkauchheh hlun an nih a rinawm zawk mah. Hman lai paw'n, 'Khuangchawina an nei dawn; Chaina i nei ang u; Kûtna i nei ang u; tih aiin, 'Khuang an chawi dawn; i Chai ang u; i Kût ang u,etc' an tih zawk hmel mang e. Tin, 'na' kan uar lutuk hi, kan English thiamte'n English thu mal tawpa- '...ty, ...tion, ...sion, ...ing, ...ness,etc' vel aia an rawn hman deuh vek vangte pawh a ni maithei; a nazawngah kan uar mah mah ta a ni ang e.

B: 'V' chuangtlai, inhnial fona chu. Hei hi a ril lem lo ang; pawn lawi deuhah a lo awm, tih ang vel a nih mai hmel.Kan mi hlu, Zosâpte khân, 'lo-ang, lo-e, lo-in, lo-a' tihte hi; a karahte hian, 'uv' anga ri zep hram lo chuan an lam tlang ve hlei thei lo a nih mai a rinawm. A vang pawh, hrang hlui ṭhenkhatte'n kan inhnial ṭhinna laia 'V' awma ngaih hi, hman lai zawkah chuan a awm an ring bik lem lo. Han ngaihtuah ve pawhin ni e, kan Sâpte khân, 'Lo ang' ti turin, 'Lo -uv- ang' (lo vang) an tih ngei a rinawm zâwk tlat.

Engpawhnise, tunah 'V' chu hmang deuh vek tawh mah i la, ṭawng ziding dik zawk nia lang hriat hrim hrim chu a ṭha e. (Ngaihruat han belh i la: Kan ziak-chhiar leh thiamna min petute hi Sâpho ni loin, Bru / Vai lo ni zawk ta se- kan buai fona, 'V' ah hian kan buai lo ang a; buaina a awm a nih paw'n, 'B' chuangtlai kan ti zawkin a rinawm tlat- 'lo bang, lo be,etc' tiin- HK) 

C: Kan sawi tel viai a, ni e; Mizo ṭawng hian pherh lam a pan tak tak deuh em aw? A tih theih rum rum mai! Vantlang puipunnaah te, TV-ahte leh Show chi hrang hrangah te, sakhaw huangah te; heng huna mi hmaa hun hmangtute hian 'ṭawng kan uluk lo sâwt hlein a hriat.' Ṭawngkam ṭha chher thar azeng pawh ni loa, a awmze nei mawi sa zuk tih chingpen deuh te, a dik lo zawk hreta a dik sâ her danglam te; hetiang hi sawi tur a tam ta mai! En tir nan: A sawi leh a sakahte, 'Hmangeih, khawngeih, leinat, etc' tih te. Tin, kan han ṭawngṭai a, 'I khawngeihna, i leinatna leh i hmangeihna, i mi ngeihdamnate ...,' kan ti chiam chiam mai a; Pathian thu sawia vak velte'n a dik lo hi kan pu darh nasa hle bawk; hetiang hi mipuiin kan entawn dual dual mai ṭhin si a, a pawi hle. 

Uluk takin ṭawngṭainaah, 'Mal min sawm tur chein / ...kan dilna hi min tih hlawhtlinsak tur chein,etc,' kan ti; mipuiin kan hmang leh ṭhup tawh- 'che' hi a hmanna hmun tur a ni ngang lo a ni. Tin, 'Rawng la teh; i artui kang chu a hmin tawh ang; office bang ve leh ka lo hawng ang; maimitchhing vek tur,etc,' ('rawn- kan- ban - chhìn,' tih tur a ni si) sawi sèn a ni lo'ng e.

Khitiang deuh zel khian; nakina ṭhangtharte chuan, 'Ka nu leh pate tih dan; ka ṭhan hnan ve; kan tih ve dan alawm,etc' an la rawn ti ngei ang. Kan ṭawng hi a pherh ral tak tak dawn nge, a inhlawm ṭha leh ang le? Chutichuan, tuna kan ṭawngkam thar deuh lek lekte hi dik loin, thlâk an ngai chiam tihna a ni vek lo. Mahse, kan thu inhnial ngah lutuk hi, 'Eng nge a vang ni ber ang le?' tih rilruin a chhui ve khanglang ṭhin a ni e.

Thu hi, ril taka awm, ngaihtuah chhuah ngai a awm theih laiin; ril viau tura ngaih, khirh teh vak lem si lo a awm bawk a. Chuvangin, kan ṭawngkauchheh neih sâ leh a thlûk neihte pawh hi; a neitu ber Mizote hi chuan hman thiam zir kan mamawh thar ta deuh chu a ni- tih pawm phal ta i la, kan vannei zawk ang em le?