Written by
Zobiakvela (Masena)

CM-in Central Sorkar a vuak dûp thu kha

September ni 4, 2019 (nilaini) khan Chief Minister Pu Zoramthanga chuan an party office-ah zin report a pe a. A Delhi zin chuan Central Minister ṭhahnem tak, Secretary engemaw zat leh mi pawimawh tam tak hmua Mizoram sorkar kal tum dan a hrilh thu sawiin, “...kan zu ‘vaw-dûp’ phawt a,” tiin, Mizoram sorkar department leh board tinte home work chu project siam a nih thu a sawi.

Mi tam takin Chief Minister Delhi zin hian sum a hawn lo, engmah a zuk sawichhuak lo, kutbêngin a lo haw... ti tein an diriam. Chu chu social media lama titi leh opposition party-te chaw tui tak a ni zui. Hemi chungchang hi mithiam zawkte cho chhuahna ni fâwmin engemaw han sawi ve teh ang. 

Kum 1950 aṭanga hman ṭan tawh, India ram hmasawnna atana hnathawktu ber Planning Commission chu kum 2014-a Central sorkar NDA, Prime Minister Narendra Modi kaihhruai chuan 2015 khan NITY Aayog (National Institution for Transforming India) tia thlakin a kalhmang tam tak a sawí danglam dawrh a.

Planning Commission hunlai chuan hmasawnna hnathawh tur sum leh paiah State leh UT ten thuneihna an nei lo tluk a ni a. State Annual Plan atana sum mamawhte chu Planning Commission-ah zuk sawi fê a ngai ṭhin. Niti Aayog erawh chu State leh UT-a CM zawng zawngte telna niin, hmalakna tur leh sum leh pai hman kawngah thuneihna leh tih theih sâng tak an nei ta a ni. 

Tunhmaa Central-in chunglam aṭanga State leh UT te a khaí (top bottom approach) ang kha ni tawh lo vin, State leh UT ten an mamawh ang thlenin thuneihna sáng (bottom - top approach) an nei tawh thung. Planning Commission kha chu thutawp siamtu a nih laiin, NITI Aayog erawh chu thurâwn pe theitu leh ngaihtuah theitu (think tank or advisory body) an ni ta a. Chuvangin, state leh UT chief minister te thiam leh thiam lohah state sum leh pai dinhmun chu a innghat thui ta viau a ni. 

Sawi tawh angin planning commission kha chuan sum leh pai ruahman kawngah thuneihna sang tak a nei a, Niti Aayog erawh chutiang chu a nei ve lo. Mahse, state leh UT te mamawh leh dinhmun erawh a zirchiangin a ngaichang ta zawk a. Chuvang chuan state in ruahmanna (proposal) mumal tak siama a thlen a ngai ta a ni. Central Ministry hnuaia Department hrang hrang website-ah han lut ila, an hnuaia hnathawh tur an neih te a tamin an tarlang chiai chuai a, cheng tluklehdingawn zet te project hmanga haichhuah tur an dah tlar tiar tuar a. Chumi hlawhtlinna haichhuak tur chuan state thuneihna chelhtu te thiamna leh remhriatna bakah taimaknain ko-ri a tú hlei dawn ta a ni. 

Kum 2019-20 Mizoram budget chu cheng vbc. 10,692.30 a ni a. CM Pu Zoramthanga chuan Mizoram Plan sum te chu a nihna ang anga hman ral mai mai tur ni lo, peipun tur tiin, ‘a chí tura min pêk,’ a ti ṭhin. Sorkar hmasa hmalakna hlawm lian ber NLUP/ NEDP chu MNF sorkar tharin a nâwlpui chu a titawp vek tawh a, policy thar SEDP hmangin bul an ṭan chho mek a. Hemi atan hian Board hrang 14 zet an dinfel tawh nghe nghe. NLUP anga sum faia sem kha an kalpui tum dan a nih loh thu pawh MNF sorkar hian a sawi zing a. State budget pawisa hmang vak lo a, sorkar laipui leh hmun dang aṭanga project siama sum hailuh chu an hnapui ber a nih dawn thu pawh an sawi ṭhin. 
Chief Minister, Finance changtu ni bawk, Pu Zoramthanga sawi ang hian SEDP chu state budget ti buai vak loa pâwnlam sum hmanga kalpui theih a nih tak tak chuan, ram sum dinhmun pawhin a ziaawm phah viau turah a ngaih theih a. An sawi anga kalpui tur chuan mithiam zawk te, consultancy firm etc., an hman tam a ngai hle ang tih pawh a rin theih a. Chumi kawngah chuan sorkar a fimkhur viau loh chuan, SEDP hi mi tute’n emaw sum siam nan an zen rawn mai ang tih pawh a hlauhawm thei ang. 

August - Sept thlaa chawlkar hnih dawn Delhi dawra kan state hotupa ber zuk zin hian mi pawimawh tam tak a hmuh zingah, Union Minister of Agriculture & Farmer Welfare leh Rural Development changtu ni bawk, Narendra Singh Tomar nen August 20, 2019-a an inkawm khan rah duhawm chhuah ngei se. Rua chungchanga hmalak tum dan te, inkalpawhna kawngpui chungchangah central road fund hnuaia Mizoram sum hmuh tur pe chhuak tura a zu bei te leh, ei leh bara intodelhna tura hmalak tum dan hrilha sheme awmsa mai ni lo, scheme thar leh special package ang hial pawh ruahmanna nei a, chutiang proposal te a dawn hunah a lo zirchian nghal tur thu Union Minister-in a lo chah te kha Mizoram mamawh laimu tak a nih hmel. 

Heng sorkar hmachhawp tipuitling tur leh budget pawnlam haichhuak tur hian tunhma aiin ṭanfung rem thiam a pawimawh tih chiang tawh a. CM sawi ang hian project felfai leh rinthlak tak feh thlakpui tur siam a ngai dawn a nih hmel ta ber a. Planning commission hun lai a, chawpchilh deuh pawha ‘cheng vaibelchhe chuti zat chu min pe,’ tih ang kha NITI Aayog-ah chuan a remchang ve ta chiah lo a. Chuvangin, kan hotupa berin Mizoram mamawh leh hmachhawp te zuk thlena, chumia pawimawh hmasa Central sorkar hotute leh official-te a zuk hrût kual phawt mai kha a kawngkal tur chu niin a lang. 

Chuvangin, “central sorkar kan zu vaw-dûp phawt a,” tih hi, sorkarin budget piahlam aṭanga sum leh pai hmuhna tura rahbí kailâwn hmasa a nih miau avangin, naupan laia ‘Vuakdûp’ rah kan lo va hmawlhtéa kan vaw dúp hmasa-a a chhûnga mi a ei theih chauh ṭhin ang deuh khan, ram hmasawnna hnathawhna turah kan pu berin central sorkar vuakdûp hmasak na châng hria. A pawimawh tur chin a lo zuk thawí lâwk vek mai hi a remhriat thlak khawp mai. 

Zobiakvela (Masena)