Written by
Lalmuanpuia Zawngte

MIZORAM SUM LEH PAI DINHMUN: CONGRESS LEH MNF KHAIKHINNA PART- II

1. Mizoram Sawrkarin ama pualaa sum thawhchhuah ve (State’s Own Revenue):- State sum thawh­chhuah han tih hian chhiah aṭanga sum hmuh (Tax Revenue) leh chhiah ni lo aṭanga sum dehchhuah (Non-Tax Revenue) tiin ṭhen hran a ni a. Ram hmasawnna chak taka kalpui tur chuan keimahni dehchhuah hi a pun chhoh nasat hle a ngai a. Mizoramin sum hnar innghahna tlak kan neih mumal loh avangin keimahni puala dehchhuah hi budget pumpui nena khaikhin chuan a beitham em em a ni. 

Pu Lal Thanhawla kaihhruai Congress-in sorkarna a chelh lai khan state thawhchhuahin pun lam/ ṭhan lam (growth) a pan tial tial a, Congress sorkar term tawp kum 2018-19 phei kha chuan keimahni puala thawhchhuah chu cheng vaibelchhia 807.19 lai niin, za zelah 16.2 (16.2%) in kum hmasa lam aiin a pung. Congress sorkarin Economics Reforms nei chho zelin mi harsa zawkten lei rem an rawn rap chho ve zel a, ram chhungah ei leh bar zawnna te lo awlsam chho ve zelin, chu chuan keimahni puala thawhchhuah (Own Revenue) pawh nasa takin a rawn vawrh chho a, chumi rah chu kum 2019-20 budget-ah kan lo hmu ta a ni. 

MNF sorkarin kum 2019-20 a budget a rawn pharh hmasak ber khan kan state sum thawhchhuah ve liau liau chu cheng vaibelchia 1032.99 niin, za zelah 27.98 (27.98%) in a lo pung chho hial a; hei hi Congress sorkar liam tain economy lamah nghet taka a lo insawhngheh tawhna (economic consolidation) vang a ni, tih hi tuna sorkarna chang mektu MNF hotute lam pawhin an hre chiang a, an lawm ru em em bawk a ni. 

Kum 2020-21 budget pharha Finance Minister zahawm takin zu aṭanga chhiah hmuh a nih tawh loh laia kan revenue pung a tih leh lawmthu a sawi pawh kha thil awm tak a ni ve reng a, mipui mimir dinhmun a lo ziaawm chuan ram pawn aṭanga bungrua kan lakluh te a lo pung ve a, chu chuan nasa takin chhiah aṭanga sum lo lut (Tax Revenue) a ti pung a ni. Lirthei leh thil dang tam takah sorkarin sum hnar kawng hrang hrangin a lo neih phah ta a ni. Heng zawng zawng hi tuna sorkar lai MNF sorkar thawh rah ni loin Congress sorkar khan ram economy nasa taka a lo sawhngheh tawh vanga lo awm a ni, tih hi mipuiten kan hrethiam mai awm e. 

2. Central Sawrkar atanga kan Sum hmuh­na te:- Mizoram sorkar sum hmuhna hnar leh innghahna lian ber chu Central Finance Commi­ssion (FC) hnen aṭanga lo kal hi a ni. FC aṭanga sum kan dawnte hi- (i) Central sorkarin chhiah tling khawm aṭanga state te hnena min sem/ pek (Tax Devolution, hei hi a hlawm lian ber a ni) leh (ii) Central sorkar aṭanga ṭanpuina hrang hrang kan dawn (Grants-in-Aid from Central Government) tiin hlawm lian tak pahnihin a sawi theih. 

Mizorama sorkarna chang mektu Pu Zoramthanga kaihhruai MNF Party te hi an vannei a, 14th Finance Commission (2015-20) chhunga Mizoramin FC aṭanga a sum hmuh aia tam fe 15th Finance Commission chuan state te hnenah sum/ pawisa a pe phal a ni. Entirnan, kum 2018-19 (14th FC hunlai)-ah chuan Central-in chhiah tlingkhawm aṭanga Mizoram hnena sum a pek (Tax Devolution) chu cheng vaibelchhia 3625.32 a nih laiin, kum 2020-21 (15th FC hunlai)-ah chuan cheng vaibelchhia 4327 lawih mai a ni thung a, za zelah 19.35 (19.35%) in a pung tihna a ni. 

Khuarel chhiat rup theih laka lo invenna (State Disaster Response Force, SDRF) atana ṭanpuina cheng vaibelchhia 18 chu vaibelchhia 47-ah (a chunga kum tarlan ang zelin), Urban Local Bodies ṭanpuina cheng vaibelchhia 27.1 chu vaibelchhe 45-ah, 14th Finance Commission a awmlo thingtlang khaw hmasawnna tur liau liau a ṭanpuina (Rural Local Body Grant) cheng vaibelchhia 93.00 lai mai a hmu bawk a. Thil dang tam takah tuna Mizorama sorkarna chang mekte hian Central sorkar (15th FC) ṭhatna nasa takin a dawng a, chutihlaiin eng tiang takin nge hmasawnna a thlen tir tih hi mipuite pawhin kan thlir thiam ve hi a ṭul hle a ni. 

Mizoramah Pu Zoramthanga kaihhruai MNF Party ten sorkarna an chan apiang hian Central sorkarah sum sawi chhuah theih a pui hi a tam em em ṭhin a, mahse a chunga kan sawi tak zawng zawngte khi tu emaw sawi chhuah theih a ni lo a, MNF Party leh Central BJP te inlaichinna a ṭhat em vanga min duhsakna pawh a ni lo; 15th Finance Commission-in Formula a duan chhuah leh zirchianna hmangin state tinte hnenah kan chanvo tur ṭheuh min pe mai a ni. Kan sawi takte khi state-in kan sum hmuhna tlangpui a ni mai a, khing baka central aṭanga sum sawi chhuah belh theih a awm a nih chuan state budget, revenue head-ah a lan ngei a rinawm. 

3. Sum enkawl dan khaikhinna (Comparision of Financial Manage­ment):- Tuna Mizorama sorkarna chang mektu MNF Party te vanneihzia kan sawi tawh a, Congress sorkar liam ta kum 2018-19 (Last budget)-ah khan Central aṭanga sum lo kal zawng zawng chu cheng vaibelchhia 8102.23 niin, sorkar lai mek kum 2020-21 ah chuan cheng vaibelchhia 8540.19 (budget estimate aṭanga chhut a ni)-ah pung chhoin, a punna hi za zelah 5.40 (5.40%) a ni. 
Hetianga kan sum hmuh te a pun zel (state bil thawh chhuah leh central aṭanga kan hmuh) lai erawh chuan sorkar sum leh pai dinhmunah lawmna vak tur a awmin a lang lo. Pu Hawla kaihhruai Congress sorkarah khan RBI aṭanga a ṭulna apianga sum puk theihna (Ways and Means Advances) hmangin kum 2016 June Ni 30 khan a puk a, chubak a puk nawn leh tawhlo a ni. 

Pu Zoramthanga kaihhruai MNF sorkar lai mek hian an sorkar tirh kum 2019-20 leh 2020-21 (kum hnih chhung lek) ah khan Ways and Means Advances aṭangin vawi sawmthum pakhat (31) puk tawhin, cheng vaibelchhia 512.80 lai mai a ni a. RBI aṭang bawkin Special Drawing Facility an tih (a pung tam zawk) hmangin vawi sawm panga (15) lai mai a lo puk tawh a, chu chu cheng vaibelchhia 218.18 a ni. Hetiang hi tuna kan sorkar lai mek sum dinhmun a nih chuan kan hmabakah chuan kan nasa lo viau ang tih hi mipuiten kan hriat a ṭul hle. 

4. RBI-a Mizoram sawrkar sum dinhmun (RBI Treasury Bills Holdings):- Hei hi state sorkar sum leh pai dinhmun ṭhat leh ṭhat loh hriatna pawimawh ber pakhat a ni. Congress sorkar term tawp dawn lam phei kha chuan RBI a Mizoram sorkar sum neih khan cheng vaibelchhia 400 dawn te a han hawlh ṭhin hial a ni. Mahse tuna MNF sorkar lai mek hi chuan December, 2020 sawrkar hnathawk hlawh a pek lai, January Ni 6, 2021 khan RBI-a Mizoram sorkar pawisa dah chu cheng 0.0/- niin engemaw titiin January ni 13, 2021-ah khan cheng vaibelchhia 73.60-ah a lo chho ve leh a, mahse hei pawh hi January, 2021 thla sawrkar hnathawk hlawh pek a nih leh meuh chuan a zo leh vekin a rinawm. Hetiang a nih chuan GPF withdraw te, sorkar a bill tang neitu tam tak tan chuan beisei tur a sang vak lo tawp ang le. 

MNF sorkar kan hrawn mek sum leh pai dinhmun hetiang a lo nih si chuan Mizoram hmasawnna a tak taka hmuh tur a awm thei ang em le? Lungphum hmanga hmasawn viau tur anga an inlantirna te hi budget head-ah a rawn lan loh phei chuan state sorkar leiba a pung hle dawn tihna a ni. Engpawhnise, sorkar hian theihtawpin hma han la se, tih hi ka duhsakna a ni e. 

Lalmuanpuia Zawngte