Written by
Lalremsanga
Mission Veng

Minister hian kan dikna a rap bet nge bet lo?

Hman zan chu thil nuihzatthlak angreng, ngaihtuah chiana runthlak si hi chanchintharah an rawn puang a. WhatsApp leh Facebook vel ka en chuan nasa takin an lo post tawh a. Chu thil chu, Minister Lalruatkima'n "Mipuite'n duh taka Chief Minister atan an dah hi fiamthu thawh nan hmang tawh lo turin thurawn kan pe a ni" tia Chief Minister Zoramthanga thlavang a hauhna a ni. 

He thil hi a hmu apiangin an nuihzat a, kei pawh tlem chuan ka nui ve deuh a, mah se kei chu ka nui nasa ve lo a nia! Mahse ka ngaihtuah chiang a nuihzatthlak ka ti ta der lo mai. A chhan chu zalenna hi khawvel hmasawnnain a ken tel a ni tlat. Chutah chuan free speech kan tih hi khawtlang leh midang tana hlauhawm sawi lo a, miin duh duh a sawi theihna, duh duh a ziah theihna te a ni a. Ram changkang apiangin he zalenna hi an vawng him a, ram hnufual deuh leh democracy ngaih pawimawh lohna apiangah he zalenna hi rah beh an tum thung. 

Kawmchhak lamah North Korea te khi kan en chuan mi an zalen lo a, internet tihtawp maite an ching a. News channel-te hi duh duh a en theih ve tlat loh. Sawrkar pawi sawi zawnga chanchin thar puan an hlauh vangin mimalin news an puangchhuak thei lo a, sawrkar thuneihna hnuaiah vek an ti ṭhin. Jail tân an hlau lo te a nih ngawt loh chuan mahni ngaihdan pawh an sawi ngam lo a ni tawp. I awih lo a nih chuan, North Korea-ah hian i nun a nuam em? tiin tu pawh khi han zawt la, a huai fal deuh lo chuan tumahin an rilru dik takin an chhang ngam lo ang che. 

Chutiang tho chu China pawh khi a ni a. Video camera pawhin thil vantlang taka ngaih tur pawh lâk an khap a. Entirna'n, Egypt-a pyramid ang te khu China-ah pawh a awm ve reng a, mah se thlan bik te lo chuan video pawhin an la thei miah lo. Enkawl si loin hnimin a hliah vek a, pawi an ti miah lo. Chumai chu a ni lo, huaisen taka eirute chhuia chanchinbuah te ziaka puang zar turin chanchinbu mi te lakah an sual em em a, kum 2018-ah pawh khan chanchinbu mi 47 lai taninah an khung a. Helaia zalen taka kan hman Facebook te, YouTube te hi ram zalente anga khawih an phal lo ṭhin a. Khawvela chanchinbu zahawm leh lar tak, New York Times te pawh an khap tlat ṭhin a ni. 
Cuba-ah te pawh chutiang tho chu a ni. Venezuela-ah te pawh an President Maduro chu sabengtung nen an khaikhin a, a titu tlangval pahnih chu sipaiin an man hmiah mai a ni. Tualchhung chanchinbu mi an man te chu sawi loa lumah dah ta ila. Ram pâwn aṭanga chanchinbu mi lo kal te hi, finfiahna awm si loin enthlatuah te an puh a, an rilrem lo zawnga khawsa reng reng chu taninah an khung hmiah hmiah mai a ni. 

Saudi Arabia te khu TV fakna vela nawm hmel taka lang si khuan an zalen lo em em a. Sawrkar hnathawk sang te khu sawisel an phal lo a, dan an siam tawp mai a ni. A ti ti chu criminal an ni tawp. Ṭum khat phei chu CNN leh BBC velah an lo chhuah chuai chuai kha kan hre ṭheuh ang a. Chanchinbu mi, pa lâr leh zahawm tak chuan an sawrkar a sawisel ṭhin avangin Istanbul khawpui-ah an that hmiah mai a ni. Chutih laiin, tunlaia khawvel top news ni deuh reng, amah vanga India ram hruaitute pawhin Twitter an tih ve sek phahna, helaiah pawh chu pa style chu lâ a, Minister thar pkhat pawhin mipui rilru dek deuh zar tur stadium chhawng Twitter-ah ka post e, an ti ve talh ṭalhna chhan ber, Pu Trump-a te khu, a nuih hian an nuihzat a ni tawp. Thil ṭha a tih pawhin an nuih loh leh an sawisel ve reng tho. Che hlek se, chanchinbu tinrengah a nuihzatthlak zawng a nih loh chuan a mawl zawngin an chhuah deuh reng mai a ni. Mahse tumahin a titute chu an khap lo a. Hetianga taka ram ropui a nih vang hian khawvela ram zalen ber pawh an ni reng a ni. 

India ram pawh hi ram zalen tak chu a ni lem lo. State tam takah khawl chhiat vang pawh ni loin internet off mai te sawrkarin a ching a. Amaherawhchu, Mizoramah chuan chutianga internet shutdown chu a la thleng ve lo. 
Kan chanchinbu mi te pawh an zalen a, Facebook-ah te duh tawkin kan ngaihdan kan sawi a. Mi ṭha lo chu Facebook leh Whatsapp kal tlang tein an mualpho ta fo mai. Tu pawh sawrkar se, duh tawkin kan lipse ṭhin a nih hi - zalen deuh asin kan nih. 

Sawi tur a tam mai, mahse a ninawm hmain ti hian sawi teh ang. Ram hrehawm apiangah mimal zalenna rah beh a ni ṭhin. Ram nuam kan tih ho hi mimal zalenna ngaih pawimawhna ram vek a ni ti ila, kan sawi sual awm lo e. 
Tichuan a tira kan sawi, Minister Lalruatkima'n "mipuite'n duh taka CM atan an dah hi fiamthu thawh nan hmang tawh lo turin thurawn kan pe a ni" a ti a. ‘Kan’ tih hi kan ngaihtuah chiang a nih chuan 'thurawn' a tih khi eng nge a awmzia tih zawhna a lo lang nghal ang. 

Thurawn tak tak, a thurawn anga kan awm loh pawha pawi ti lem lo, rawn ve satliah a nih chuan a pu tihṭhat a tumnaah ngaihsak ta ila. Amaherawhchu, a 'thurawn' hi, invauna a nih chuan India khua leh tui kan nih anga kan dikna neih ropui berte zinga mi, sikulah te pawh kan zir ṭhin kan fundamental rights chhunga mi, right to freedom of speech and expression, miin thlamuang taka ngaihdan a sawi theihna, entirna'n fiamthu thawh leh a dang lehah chuan nuih, chu chu kan rilru put hmang anga kan chet theihna te hi a ti bawrhbang dawn tihna a ni ang. 

Tumah khaptu a nei lo nge, an headquarter-ah hian khap tura hria pawh an awm lo zawk? Press release-ah meuh party thuchhuak ang maiin 'thurawn' an pek thu an hman tak mai! Thurawn chu invauna a nih chuan mitinte zalenna min rah beh a tum avangin a duh tan chuan High Court leh Supreme Court lamah a zualko theih ang. Thurawn satliah a nih erawh chuan amah hian han sawi fiah teh se. 

Lalremsanga