Written by
Eddy Zosangliana Colney
ROMANI THLAWHHMA HLA
Ni 12.7.2019 khan Pu C. Lalvunga Headmaster (Rtd) lehkhabu ‘Nghilh Loh Sulhnu’ tlangzarh a ni a. Chutah chuan ‘KA NI - ROMANI KHA’ (p.171) tih hi a ziak tel a. Sialsuk hlaphuah thiam ‘Ṭhal âwiin lelte pa’n lenbuang a nghâk’ tih hla phuahtu Romani hla themlem têtê, an naupan laia an sak ṭhin ṭhenkhat a bo thlau mai hlauin a tarlang hlawm a.
Tuna a thupuia kan hman hla chungchang hi, “Mizo thlawhhma lâk dan kimchang, lovah aṭanga buh seng thlengin mawi tak maiin a phuah bawk a. Kan naupan lai chuan ‘Lo hlâ’ tiin kan sawi mai ṭhin. Kum 1938 - ‘40 chho bawr vel khan khatih hun laia Sialsuk naupang rual khan kan sa nasa thei hle a, a thiam pawh kan thiam bel hle. Sialsuk Zo Ngawpui-a thei lawh pah te, Sava vehna leh thangkamnaah te khan kan sa ṭhin a, pawnto hla atân te thleng khan kan hmang ṭhin,” tiin a tarlang tel bawk a. He hla chungchang hi tuna he thu ka rawn ziah chhan tak chu a ni ta a ni.
He hla hi pawl 11 zirlaibuah awmin, zir mek a ni a. He laiah hi chuan a hla zawng zawng tarlan vek a remchang lo a. Ka han sawi duh erawh chu zirlaibu-a a hla thu an rem dan hrim hrim han en chian chuan a phêk an ren vâng nge phei chu ka hre lo va, zirtirtute tan pawh zirtir thiam harsa tur khawpa awmze bo thei lek lek hian an rem niin a lang. Tlar 7 zel a awmze nei thlapa rem theih kha, tlar 5-ah an kai tawi a, a tlar ṭhenkhat phei chu inzawm lo tur inzawmin a awmzia a ti bo ta daih mai ni te pawhin a lang.
Hetiang tehnuai a lo nih takah chuan Romani hla bik ziahna bu te hi a awm dah law maw, tiin ka zawng kual deuh a, ka hmu mai lo va. A nau James Dokhuma khân khawiah emaw chuan a lo tarlang tel mial lo maw, tiin ka’n dap kual leh a. ‘Ṭawng un hrilhfiahna’ bu-a ‘fângrawng’ a hrilhfiahnaah khan tawite a rawn zeh chu ka hmu phawt a -
Mauraw dawhrem su dîm
sâng lerah kan her liai e,
Sâwmfâng kan chîl ṭhin e,
Fângrawng kan âu e.
tiin a rawn dah tel a. Kan pu hriat dan nen pawh a inhnêk rem thlap laiin, zirlaibu-ah erawh ‘Sâwmfâng kan dil ṭhin e,’ tiin kan hmu a.
Ka’n hawizau leh deuh a, ‘Hmanlai Mizo Kalphung’ tih lehkhabu James Dokhuma ziah ‘Thlawhhma Lak Dan’ (2011 Edition, p.8) ah khan chang thum chu a rawn tarlang a. A tâwp lam chang hnih erawh a tarlang tel lo thung a. James Dokhuma pawh hian a hla thu rem dan awmze nei thlapin a rawn rem a. Amaherawhchu, Pu C Lalvunga hriat dan nena dang zeuh zeuh pawh a awm ve tho a.
Chang khatna tlar khatnaah, “Vân hnuai khuavel chinlâi lungkûai zawng,” tih tlarah hian ‘khuavel’ tih lai hi Pu Do-a khan a hmaih tlat mai a. Pu C Lalvunga chuan, “Do-a te kha an nau deuh a, a chhut hmaih palh a nih loh chuan a hre sual a ni ang, a sak theih nang heti te chuan,” a ti sam mai a.
Chang hnihna tlar hmasa berah, Pu C Lalvunga’n, “Kawltu kan chawi hnuhchhawl ṭhuam lo lianah,” tiin a dah a, Pu Doa’n, “Ṭuan a ṭul e hnuhchhawl ṭhuam lo lian e,” tiin a dah thung a. Zirlaibu chuan, “Kâwltu kan chawi hnuhchhawl thuam lo lian e,” tiin a dah ve thung a. Chang thumna tlar tawpah hian “Vângpui kan âwi e,” tih a awm a. Pu Do-a leh Pu C Lalvunga te hriat dân a inang a. Zirlaibu hian “Vankhawpui kan âwi e,” tiin a dah mauh mai thung. A hla en hian ‘vankhawpui’ awih daih thu chu a awm lem dawn emaw ni?
Chang lina tlar hnihnaah hian zirlaibu hian, “Run hliap tahpuan an khâwng khua lian tualah” tiin a dah tlang pawrh mai a. Heti a nih chuan tuallaiah puan an tah thu a sawina a ni dawn tihna a ni a. Pu C Lalvunga chuan, “A hnuai tlara tlangval tuallai lên thu a sawina zawk a ni. Khatih hun lai khan tuallaiah tak hi chuan puan an tah âwm ka hre lo. Sumhmunah te erawh chuan an puan bu chawi chhuakin an tah ve ṭhin,” a ti thung a.
He lai tlar tawp berah hian, “Khual ṭha an awi e,” tiin zirlai bu hian a dah a. Pu C Lalvunga hian, “Khua ṭhal an awi e,” tiin a hriat dan a nih thu a sawi pahin, “He lai thu hi chu an dah sual liau liau a ni ang, he châng hi ṭhal nawmzia chungchang sawina a ni a, ṭhal khaw nuam kha an awih thu a sawina a ni, hetiang hian kan hre ngai lo,” a ti.
Kan hmun a chep si a, duh tawk mai ila. Zirlaibuah kan dah zel dawn a nih chuan ennawn atân ṭha khawpin ka hria.
Eddy Zosangliana Colney